منظور از فجر صادق و کاذب چیست؟

کانوت/ طبق مشاهدات ستاره‌شناسان دوره‌ي اسلامي هنگامي که خورشيد به ارتفاع (۱۷-) الي (۱۹-) درجه‌ي قوس زير خط افق شرقي برسد نخستين پرتوهاي نور خود را در مسيري غير مستقيم (پراکندگي در جوّ) به افق ناظر مي‌رساند و موجب مي‌شود پرده‌اي شيري رنگ در امتداد خط افق شرقي پديدار گردد. اين نور که به نام «فجر صادق، فجر دوم يا فلق» معرفي مي‌شود در حقيقت همان روشنايي سحرگاه است که هر روز هنگام سحر شاهد آن هستيم. فجر صادق از پراکندگي نور خورشيد در جوّ حدود ساعتي پيش از طلوع خورشيد حاصل مي‌شود و ديدن بهتر آن نيازمند افق شرقيِ باز و بدون مانع رصدي است. بررسي‌ها نشان مي‌دهند بهترين زمان مشاهده‌ي مخروط نور دايرةالبروجي هنگامي است که خورشيد (۱۲-) الي (۱۸-) درجه قوسي در زير خط افق باشد به اين ترتيب وجه اشتراک ويژه‌اي بين «فجر صادق» (يا فلق) و «فجر کاذب» (يا مخروط نور دايرةالبروجي) به وجود مي‌آيد که در نهايت به سردرگمي ناظر منجر مي‌شود. اين وجه اشتراک که در حقيقت به مقدار ارتفاع منفي خورشيد نسبت به خط افق ناظر باز‌مي‌گردد، هم‌پوشاني تدريجي را در هر دو منبع نوري ايجاد مي‌کند. اين هم‌پوشاني از دو جهت ناظر را در تشخيص مخروط نور دايرةالبروجي سردرگم مي‌کند. نخست آن‌ که مخروط نور دايرةالبروجي، ناظر را در توهم آغاز صبح‌گاه به اشتباه مي‌اندازد و در ادامه با ادغام در نور فجر صادق تقريباً هويت خود را مخفي مي‌کند. دوم آن‌که هرچه با گذر زمان خورشيد به ارتفاع صفر درجه نزديک مي‌شود لحظه‌ به لحظه شدت نور فجرصادق افزايش يافته و فجر کاذب يا همان مخروط نور دايرةالبروجي را در خود محو مي‌کند اما تا پيش از آن، در بازه‌ي زماني خاصي (کم‌تر از يک ساعت) اين دو پديده هم‌زمان در افق مشاهده‌پذير خواهند بود. در اين هنگام شناسايي يکي از ديگري بسيار مشکل است. اشاره به چند نکته براي تشخيص بهتر همان‌طور که گفته شد مخروط نور دايرةالبروجي شکل و شمايل ويژه‌ي خود را دارد امتداد آن در افق حدود ۳۰ درجه است و تا حدود ۶۰ درجه به سوي آسمان قد برافراشته است در حالي که فجر صادق بيشتر به حالت خوابانيده در امتداد افق تابش مي‌کند. به اين ترتيب بديهي است که ارتفاع بيشتر مخروط نور دايرةالبروجي موجب طلوع زودتر آن نسبت به فجر صادق شود. ابن امر که همواره عده‌اي را در تشخيص زمان آغاز سحرگاه به اشتباه مي‌اندازد در واقع همان دليلي است که موجب شد تا محققان نام فجر کاذب (صبح دروغين) را براي آن مناسب ببينند در حالي که با اندکي دقت مي‌توان درخشش ستاره‌ها را ميان اين نور مشاهده کرد و پي‌برد که هنوز تا آغاز سحرگاه زمان توجه‌پذيري باقي مانده است. تفاوت ديگر اين دو پديده در کيفيت و چگونگي درخشش آن‌ها نهفته است. به اين ترتيب که مخروط نور دايرةالبروجي در هنگام نخستين لحظه طلوع با تمام توان مي‌درخشد اما به مرور از بين مي‌رود در حالي که فجر صادق با نور کم طلوع مي‌کند اما با گذشت زمان لحظه به لحظه پرنورتر مي‌شود. به عبارت ديگر فجر صادق، فجر کاذب را مي‌بلعد! به بيان بسيار ساده‌تر مي‌توان گفت در ساعتي پيش از طلوع خورشيد به نوري که از شرق رو به بالا حرکت مي‌کند فجر کاذب گفته مي‌شود و هنگامي که اين نور در آسمان پهن مي‌شود آن‌را فجر صادق مي‌گويند.