آدمهای بزرگ/ «ورنر فون براون» پدر علم موشکی

زوميت/ ورنر فون براون، مهندس آلماني-آمريکايي هوافضا، پيشگام توسعه‌ي فناوري موشک در آلمان و پدر علم موشکي و فضايي ايالات متحده‌ي آمريکا است. ورنر ماگنوس ماکسيميليان فرايهر فون براون دانشمند آلماني آمريکايي پيشگام علوم موشکي در جهان بود. اين دانشمند در جواني به عضويت حزب نازي درآمد و در برنامه‌ي توسعه‌ي موشکي اين نظام فعاليت مي‌کرد. او يکي از مديران توسعه‌ي موشک مشهور V-2 بود. آمريکايي‌ها پس از پايان جنگ جهاني دوم، فون براون را همراه با ‍‍۱۶۰۰ مهندس، تکنسين و دانشمند آلماني ديگر، مخفيانه به آمريکا بردند. پروژه‌اي که اين دانشمندان براي آن انتخاب شدند، Operation Paperclip نام داشت. فون براون در توسعه‌ي موشک ميان‌برد بالستيک براي ارتش آمريکا کار کرد و موشک اولين فضاپيماي آمريکا با نام Explorer 1 را توسعه داد. گروهي که براون وظيفه‌ي مديريت آن را بر عهده داشت، در «مرکز پرواز فضايي مارشال» فعاليت مي‌کردند. علاوه بر موارد گفته‌شده، او در تيم طراحي و توسعه‌ي موشک Saturn V نيز نقش داشت. اين موشک، فضاپيماي معروف آپولو را به ماه فرستاد. تولد و تحصيل ورنر فون براون در ۲۳ مارس ۱۹۱۲ در شهر کوچک ويرسيتز در استان پوزن، بخشي از امپراطوري آلمان به دنيا آمد. او دومين پسر از سه فرزند يک خانواده‌ي اشرافي بود. فون براون از ابتداي تولد لقب فرايهر را که معادل بارون در آلمان بود دريافت کرد. قوانين و مجوزهاي اشرافي آلمان در سال ۱۹۱۹ منسوخ شدند؛ اما اين خانواده‌ها همچنان اجازه‌ي استفاده از عناوين خود را داشتند. پدر ورنر، مگنوس فرايهر فون براون به‌عنوان وزير کشاورزي دولت فدرال در زمان جمهوري وايمار فعاليت مي‌کرد. جمهوري وايمار، نظام حکومتي آلمان بين سال‌هاي ۱۹۱۹ تا ۱۹۳۳ بود. اين عنوان توسط مورخان به دوران پس از پايان جنگ جهاني اول تا روي کار آمدن نازي‌هاي اطلاق مي‌شود. فون براون با دريافت يک تلسکوپ به‌عنوان هديه، به علوم فضايي علاقه‌مند شد فون براون يک برادر بزرگ‌تر به نام سيگيزموند داشت که در دهه‌ي ۱۹۷۰ به‌عنوان وزير امور خارجه‌ مشغول به کار بود. برادر کوچک‌تر، مگنوس نام داشت که يک دانشمند علوم موشکي بود و سپس به‌عنوان مدير به استخدام کرايسلر درآمد. ورنر در سال‌هاي کودکي يک تلسکوپ از مادرش هديه گرفت و اين هديه،‌ باعث بروز علاقه‌ي او به علوم فضايي شد. خانواده‌ي آن‌ها در سال ۱۹۱۵ به برلين مهاجرت کردند تا پدرش به‌عنوان وزير امور داخلي مشغول به کار شود. ورنر جوان در ۱۲ سالگي مجذوب فعاليت‌هاي رکوردشکناني همچون مکس والير و فريتز فون اوپل شد که با خودروهاي موشکي به رکوردشکني سرعت مي‌پرداختند. او به خاطر اين علاقه يک فشفشه را به يک واگن اسباب‌بازي متصل کرد و آزمايشي خطرناک در يک خيابان شلوغ انجام داد. اين آزمايش باعث شد ورنر توسط پليس دستگير شود و تا امضاي تعهد توسط پدرش، در بازداشت بماند. ورنر فون براون ورنر يک موزيسين آماتور نيز بود که نواختن پيانو و سولو را در سنين کودکي فرا گرفت. او قطعات بتهوون و باخ را از حفظ مي‌نواخت و استعداد بالايي در نوازندگي داشت. يکي از علايق کودکي اين دانشمند، تبديل شدن به موسيقي‌دان بود. البته او در سال ۱۹۲۵ به يک مدرسه‌ي شبانه‌روزي رفت و مسير علاقه‌اش عوض شد. فون براون در دوران تحصيل در فيزيک و رياضي ضعيف بود؛ اما با خواندن کتابي از هرمان اوبرت (از نظريه‌پردازان پيشگام علوم فضايي) به اين شاخه از علم علاقه‌مند شد. نام کتابي که مسير علاقه‌ي ورنر را تغيير داد، «سفر به فضاي سياره‌اي به کمک موشک» بود. والدين ورنر در سال ۱۹۲۸ او را به مدرسه‌ي هرمان ليتز در جزيره‌ي شپيکروگ فرستادند. علاقه‌ي ورنر به علوم فضايي و موشک باعث شد که او در ادامه‌ي تحصيل، پايه‌هاي علم فيزيک و رياضي خود را تقويت کند. پدر علم موشکي در سال ۱۹۳۰ وارد دانشگاه فني برلين شد و در آنجا به عضويت انجمن سفرهاي فضايي دانشگاه درآمد. در دوران دانشجويي او روي پروژه‌ي موتور سوخت مايع موشک به همراه ويلي لي و هرمان اوبرت فعاليت مي‌کرد. او در بهار ۱۹۳۲ در رشته‌ي مهندسي مکانيک از دانشگاه فني فارغ‌التحصيل شد. فون براون، هرمان اوبرت را منبع اصلي الهام‌ براي مطالعه‌ي علوم فضايي مي‌دانست فون براون پس از تحصيلات اوليه در علوم موشکي به اين نتيجه رسيد که پيشرفت در اين علوم به چيزي بيش از دانش کنوني نياز دارد. به همين دليل براي تحصيلات تکميلي به دانشگاه هومبولت برلين رفت و در سال ۱۹۳۴ با مدرک دکتراي فيزيک فارغ‌التحصيل شد. او در کنار تحصيلات دانشگاهي، از ژوئن تا اکتبر سال ۱۹۳۱ در انستيتو تکنولوژي فدرال زوريخ، يک ترم تحصيلي را گذارند. اگرچه ورنر در سال‌هاي پاياني تحصيل روي موشک‌هاي نظامي تحقيق مي‌کرد اما علاقه‌ي او به سفر به فضا هنوز به قوت خود باقي بود. ورنر فون براون از اوبرت به‌عنوان منبع الهام‌ خود ياد کرده است: هرمان اوبرت اولين دانشمندي بود که در زمان تحليل و تفکر در مورد فضاپيماها، مدل، آناليز و طراحي رياضي نيز براي آن‌ها ارائه کرد. من نه‌تنها او را به‌عنوان ستاره‌ي راهنما بلکه به‌عنوان اولين واسط براي شناخت علم موشکي و سفرهاي فضايي مي‌شناسم. جايي در تاريخ بايد براي اداي احترام به فعاليت‌ها و تحقيقات اين دانشمند در نظر گرفته شود. فعاليت کاري در آلمان تحصيلات فون براون در دوران پيش از جنگ جهاني دوم تمام شد. اين دوران زماني بود که طبق معاهده‌ي ورساي، آلماني‌ها خلع سلاح شدند و حق انجام تحقيقات و مطالعه در برخي زمينه‌هاي نظامي را نداشتند. به همين خاطر، ورنر تنها توانست در زمينه‌ي موشکي که در اين معاهده ذکر نشده بود، کار کند. ارتباط با حزب نازي ارتباط فون براون با حزب نازي در زمان حکومت رايش سوم، در تاريخ با تضاد و ابهام نگاشته شده است. تاريخ‌نويسان زمان عضويت او در حزب نازي را ۱۲ نوامبر ۱۹۳۷ بيان کرده‌اند. فون براون در اعترافاتي که پس از جنگ جهاني دوم براي آمريکايي‌ها نوشت، دليل عضويت در حزب را اجبار و تهديد نازي‌ها عنوان کرد. او در بيانات خود عنوان کرد که به‌خاطر ترس از دست دادن شغلش به عضويت گروه درآمده و هيچ عقيده‌ي سياسي پشت اين عضويت نبوده است. البته برخي از تاريخ نويسان جنگ جهاني دوم، تصاوير و اسنادي از ارتباط نزديک فون براون با روساي تراز اول نازي‌ها منتشر کرده‌اند. او در بخشي از خاطرات خود در مورد عضويت حزب نازي، شعارها و قول‌هاي اين گروه را مبني بر رفع رکود اقتصادي دوران پس از جنگ جهاني اول، از دلايل عضويتش عنوان کرده است. او در جايي گفته که با وجود عضويت در حزب، بسياري از همقطاران او هيتلر را فردي با دانش کم و کارهاي غير عاقلانه مي‌دانستند که مانند ناپلئون تنها به فکر کشورگشايي است. ارتباط فون براون با حزب نازي هميشه با ابهام و تضاد بوده است تاريخ‌نگاران عضويت فون براون در گردان حفاظتي حزب نازي يا اس‌اس را نيز تأييد کرده‌اند. او در برخي تصاوير تاريخي درحالي‌که يونيفرم اين شاخه‌ي نظامي را بر تن دارد، مشاهده مي‌شود. البته فون براون اين عضويت را نيز در اکثر اوقات صوري مي‌دانست و درجات دريافتي را تنها ترفيع فني و مهندسي قلمداد مي‌کرد؛ آخرين درجه‌اي که فون براون در شاخه‌ي اس‌اس دريافت کرد،‌ سرگردي بود. فعاليت‌هاي علمي در خدمت حزب نازي پدر علم موشکي در سال ۱۹۳۳ و زماني که حزب نازي در آلمان به قدرت رسيد، در حال تحقيق روي مقاله‌ي عملي دکتراي خود بود. نازي‌ها بلافاصله پس از به قدرت رسيدن، او را براي تحقيقات موشکي به کار گرفتند. کاپيان توپخانه،‌ والتر دورنبرگر، مجوز تحقيقات اسلحه‌ي توپخانه‌اي را به فون براون اعطا کرد. پس از اين تغيير موقعيت، او در ايالت کامرسدورف در کنار مرکز تحقيقات و آزمايش موشک‌هاي سوخت جامد مشغول به کار شد. مديريت اين مرکز تحقيقاتي بر عهده‌ي دورنبرگر بود. عنوان رساله‌ي دکتراي فون براون که در ۲۷ جولاي ۱۹۳۴ تمام شد، «تحقيق در مورد آزمايش‌هاي احتراق» بود. البته اين عنوان تنها ظاهر تحقيقات اين دانشمند بود. او در واقع در پروژه‌اي تحت عنوان «راه‌ حل‌هاي نظري، تجربي و عملي براي حل مشکل موشک‌هاي سوخت مايع» براي ارتش نازي فعاليت مي‌کرد. نتايج تحقيقات سري او، تا سال ۱۹۳۴ منجر به پرتاب دو موشک تا ارتفاع ۲.۲ و ۳.۵ کيلومتري شد. ورنر فون براون محققان آلماني تا پيش از سال ۱۹۳۹ در اکثر اوقات از نظريات و راه‌ حل‌هاي دانشمند آمريکايي رابرت اچ‌. گودارد استفاده مي‌کردند. فون براون نيز براي حل مشکلات متعدد موشکي به‌صورت مستقيم با اين دانشمند در ارتباط بود و از او کمک مي‌گرفت. نتايج کمک‌هاي اين دانشمند در توسعه‌ي موشک V-2 به فون براون کمک زيادي کرد. دانشمند آلماني در سال ۱۹۶۳ در مورد تحقيقات گودارد مي‌گويد: اگرچه موشک‌هايي که گودارد طراحي مي‌کرد بر اساس استانداردهاي امروزي، اشکالات متعددي داشتند؛ اما اين تحقيقات، مسير را براي توسعه‌ي امکانات مختلف موشک‌هاي مدرن هموار کردند. موشک V-2 در ۲۲ دسامبر سال ۱۹۴۲، آدولف هيتلر شخصا دستور ساخت يک موشک A-4 را به‌عنوان «سلاح انتقام» صادر کرد. تيمي که فون براون آن را هدايت مي‌کرد در دهکده‌ي پينموند تحقيق مي‌کردند. آن‌ها پس از صدور فرمان مشغول طراحي و توليد شدند و در هفتم جولاي سال ۱۹۴۳، فون براون در يک ويديو، پرتاب موشک A-4 را که به سمت لندن هدف گرفته شده بود، به نمايش گذاشت. هيتلر از اين اتفاق بسيار خشنود بود و اين افتخار، براي فون براون ۳۱ ساله نيز فراموش‌نشدني بود. پس از پرتاب موشک، بريتانيايي‌ها و اتحاد جماهير شوروي به اين حمله‌ي آلمان پاسخ دادند و مرکز تحقيقاتي پينموند را در تاريخ‌ ۱۷ و ۱۸ آگوست همان سال بمباران کردند. اين بمباران که يکي از حملات بزرگ تاريخ جنگ جهاني بود، با استفاده از ۵۹۶ فروند هواپيما و ۱۸۰۰ تن مواد منفجره انجام شد. اکثر ساکنان مرکز تحقيقاتي از اين حمله نجات پيدا کردند؛ اما تجهيزات به‌کلي نابود شد و برنامه‌ي موشکي آلمان‌ها به تعويق افتاد. علاوه بر از بين رفتن تجهيزات، تعدادي از مهندسان ارشد فون براون نيز در اين حمله کشته شدند. موشک بعدي تيم تحقيقاتي فون براون، اين بار کاملا نظامي بود و با پروپاگانداي تبليغاتي، «انتقام ۲» (Vengeanve 2) و به اختصار V-2 نام داشت که در هفتم سپتامبر سال ۱۹۴۴ به سمت لندن شليک شد. اگرچه فون براون در ابتدا به خاطر علاقه به فضا به علم موشک‌سازي روي آورده بود؛ اما نتايج تحقيقات او براي کشتن افراد استفاده مي‌شد. او پس از شنيدن خبر برخورد موشک جديد به لندن گفت: «موشک به‌خوبي عمل کرد، منتها در سياره‌ي اشتباهي فرود آمد.» طنزنويس مشهور، مورت سال، در مورد اين رفتار فون براون در جايي گفته بود: «من ستاره‌ها را هدف مي‌گيرم؛ اما بعضي اوقات موشک‌هايم به لندن اصابت مي‌کنند» v2 دانشمند موشکي آلمان در خلال جنگ جهاني دوم علاوه بر مطالعات موشکي، روي سوخت هواپيماها هم تحقيقاتي انجام داد که در نهايت به موفقيت آن‌چناني نرسيد. او در ۱۴ مارس سال ۱۹۴۴ به‌صورت غير مترقبه توسط گشتاپو دستگير شد. بعدا مشخص شد که يک جاسوس اس‌اس از مکالمات فون براون و همکارش دريافته است که آن‌ها اميدي به ادامه‌ي جنگ و علاقه‌اي به توسعه‌ي موشک ندارند. اين دانشمند سرشناس به مدت دو هفته بدون دانستن اتهامات در بازداشت بود. پس از مدتي، دانشمندان مرکز تحقيقاتي و برخي مقامات نظامي از هيتلر درخواست کردند که فون براون را براي ادامه‌ي تحقيقات پروژه‌ي موشکي آزاد کند. هيتلر با وجود دانستن عواقب اين کار، فون براون را آزاد کرد و گفت تا زماني که به حضور او نياز است،‌ اين دانشمند از هر اتهامي تبرئه مي‌شود. تسليم در برابر ارتش آمريکا در بهار سال ۱۹۴۵ که جنگ به ماه‌هاي پاياني نزديک مي‌شد، ارتش شوروي در ۱۶۰ کيلومتري مرکز تحقيقاتي فون براون بود. او نيروهاي خود را جمع کرد و از آن‌ها در مورد تسليم شدن به آمريکايي‌ها يا ارتش شوروي نظر خواست. در نهايت آن‌ها تصميم گرفتند به آمريکايي‌ها ملحق شوند. آن‌ها اسناد تحقيقات را در جايي مخفي کردند تا دست گروه اس‌اس به آن‌ها نرسد. در همين ماه‌ها بود که اين دانشمند آلماني در يک سفر کاري دچار مجروحيت جدي در ناحيه‌ي دست شد. در ماه آوريل نيروهاي متفقين پيشروي زيادي به خاک آلمان داشتند. نيروهاي نظامي دستور دادند که تيم تحقيقاتي موشکي به پايگاهي در کوه‌هاي آلپ برود. نيروهاي نگهبان دستور داشتند در صورت نزديک شدن دشمن، افراد تيم را قتل عام کنند. فون براون توانست نيروهاي اس‌اس‌ را قانع کند تا تيم تحقيقاتي در روستاهاي اطراف پنهان شوند و هدف آساني براي متفقين نباشند. خود او به همراه برادرش به اتريش فرار کرد و در آنجا تسليم آمريکايي‌ها شد. گزارشات حاکي از آن هستند که فون براون ابتدا به نيروهاي اطلاعاتي انگلستان تحويل داده شد و مهندسان و بازجويان انگليسي از او بازجويي کردند. هدف آن‌ها استخراج اطلاعات عملي از فرد شماره يک سازمان موشکي آلمان بود. بعد از آن، دانشمند موشکي آلماني تحويل نيروهاي آمريکايي داده شد و پس از مدتي بازجويي در پروژه‌ي سري Operation Paperclip به کار گرفته شد. خدمت در آمريکا فون براون پس از انتقال به آمريکا به همراه برخي از اعضاي قديمي تيم تحقيقاتي‌اش به فورت بليس در شمال ال‌پاسو منتقل شد. اين دانشمند در محيط جديد به هيچ وجه احساس راحتي نمي‌کرد. دانشمندي که در کشور خودش افراد زيادي را مديريت مي‌کرد، در آمريکا تبديل به کارمند-مديري ۲۶ ساله شده بود که تحصيلات مهندسي عادي داشت. مدير فون براون اهميتي به دانش او نمي‌داد و اکثر درخواست‌هاي او را رد مي‌کرد. به هر حال فون براون در اين محل جديد نيز به تحقيقات مشغول شد و در اولين اقدامات، اسناد تحقيقاتي موشک V-2 را بازيابي کرد. اقدامات بعدي تيم تحقياتي فون براون در آمريکا شامل بازسازي و بهينه‌سازي تعدادي موشک V-2 بود که از آلمان به آمريکا منتقل شده بودند. علاوه بر آن، آن‌ها پتانسيل‌هاي نظامي و غير نظامي ديگر اين موشک‌ها را نيز بررسي مي‌کردند. اين تيم تحقيقاتي اجازه‌ي ترک محل سکونت بدون اسکورت نظامي نداشتند. آن‌ها به خاطر اين شرايط، لقب طنز «زندانيان صلح» را براي خود انتخاب کردند. پس از شروع جنگ کره در سال ۱۹۵۰، تيم تحقيقاتي فون براون به هانتس‌ويل در آلاباما منتقل شد و در آنجا موشک رداستون را توسعه داد. فون براون به مدت ۲۰ سال در اين منطقه زندگي کرد. رداستون به‌عنوان اولين موشک براي آزمايش بمب‌هاي اتمي بالستيک شناخته مي‌شود. فون براون که پس از اين پروژه‌ها به مدير بخش تحقيق و توسعه‌ي آژانس موشک‌هاي بالستيک ارتش آمريکا تبديل شده بود، تصميم به بهينه‌سازي موشک Redstone گرفت. بهينه‌سازي اين موشک منجر به توليد موشک ژوپيتر-سي شد که اولين فضاپيماي آمريکا با نام اکسپلورر يک را به فضا فرستاد. پرتاب اين موشک را مي‌توان تولد عصر هوافضا در آمريکا ناميد. دوران کاري در ناسا پس از پرتاب موشک اسپوتنيک توسط اتحاد جماهير شوروي و بالا گرفتن جنگ سرد بين آمريکا و اين کشور، آمريکايي‌ها تصميمي جدي براي پيشرفت در حوزه‌ي هوافضا گرفتند. آن‌ها تيم تحقيقاتي آلماني به رهبري ورنر فون براون را براي پيروزي در رقابت فضايي با شوروي به کار گرفتند. سازمان فضايي ناسا در ۲۹ جولاي ۱۹۵۸ به‌صورت رسمي تأسيس و فعاليت فضايي آمريکا وارد فاز جديدي شد. دانشمند آلماني پس از ملحق شدن به سازمان فضايي ناسا،‌ فعاليت جدي خود را روي موضوع مورد علاقه‌اش يعني سفر به فضا متمرکز کرد. پس از تعدادي پروژه‌ي شکست‌خورده و پرتاب‌هاي ناموفق،‌ بالاخره وسواس بالاي فون براون براي حل مشکلات موشک پيش از سوار کردن فضانورد به آن، جواب داد. پروژه‌ي آپولو ۱۱ در ۱۶ جولاي سال ۱۹۶۹ با موفقيت به انجام رسيد و ۶ تيم فضانورد به کمک موشک Saturn V به کره‌ي ماه فرستاده شدند. در تاريخ يکم مارس سال ۱۹۷۰، فون براون به يک مقام مديريتي در ناسا ارتقا پيدا کرد و به همين دليل به واشنگتن دي‌سي نقل مکان کرد. پس از مدتي، شکست‌هاي پروژه‌ي آپولو افزايش پيدا کردند و از طرفي فون براون نيز علاقه‌ي زيادي به ادامه‌ي آن نداشت. ورنر در ۲۶ مي سال ۱۹۷۲ از ناسا بازنشسته شد. پس از بازنشتگي از ناسا، فون براون به‌عنوان معاون مهندسي شرکت فضايي فيرچايلد در جرمن‌تاون مريلند مشغول به کار شد. او در سال ۱۹۷۳ به سرطان کليه مبتلا شد؛ اما باز هم با قدرت به فعاليت خود ادامه مي‌داد. از ديگر فعاليت‌هاي علمي او پس از بازنشستگي مي‌توان به تدريس و سخنراني در دانشگاه‌هاي معتبر آمريکايي اشاره کرد. او در سال ۱۹۷۵ مرکزي تحقيقاتي به نام «انجمن فضايي ملي» تأسيس کرد. مشکلات سلامتي باعث شد اين دانشمند موشکي در ۳۱ دسامبر سال ۱۹۷۶ از شرکت فيرچايلد استعفا دهد و روند درمان خود را پيگيري کند. او در سال ۱۹۷۷ مفتخر به دريافت نشان ملي علوم شد که به خاطر بستري بودن نتوانست در مراسم مخصوص در کاخ سفيد شرکت کند.