تولد دوباره دماوند بر ویرانه‌های آتشفشان قدیمی

ايسنا/ به اعتقاد محقق ايراني موسسه فناوري کاليفرنيا مخروط دماوند قديمي در حدود ۴۵۰ هزار سال پيش در سمت شمال و شرق دستخوش يک فروريزش مهيب و ويراني بزرگ ‌شد و بخش‌هاي دماوند قديم از جاده هراز تا پناهگاه تخت فريدون هويدا است و ۱۰۰ هزار سال بعد از اين فروپاشي، دماوند جديد با فوران‌هايي، آغاز و از ۴۵۰ هزار تا ۷ هزار سال قبل مخروط فعلي دماوند بر ويرانه‌هاي قبلي آن بر پا شد و بر اساس شواهد دماوند يک آتشفشان فعال است که زمان فوران آن مشخص نيست. دکتر جمشيد حسن‌زاده، محقق بخش علوم زمين‌شناسي و سياره‌اي موسسه فناوري کاليفرنيا در گفت‌وگو با خبرنگار ايسنا،‌ آتشفشان دماوند را باشکوه‌ترين کوه ايران و يکي از پديده‌هاي طبيعي و يکي از شاخص‌هاي زمين‌شناسي سرزمين ما ايران توصيف کرد که نه تنها در ايران بلکه در خاورميانه بلندترين کوه به شمار مي‌رود و گفت: ارتفاع اين آتشفشان از سطح دريا ۵ هزار و ۶۷۱ متر است و در ميان آتشفشان‌هاي ايران مانند "سهند"، "سبلان"، "تفتان" و "بزمان" تنها آتشفشاني است که قله آن شکل مخروطي نزديک به کامل دارد. آتشفشان‌هايي با اين شکل مخروطي در مناطقي چون آلاسکا و ژاپن وجود دارد. حسن‌زاده با اشاره به تاريخچه اين آتشفشان، خاطر نشان کرد: در سال‌هاي گذشته با همکاري محققان و اساتيد خارجي مطالعاتي را در زمينه سن‌يابي آتشفشان دماوند، اجرايي و براي اين منظور از جبهه‌هاي مختلف اين کوه چندين بار به اين قله صعود کرديم و در اين مطالعات دريافتيم که اين کوه داراي لايه‌هاي مختلفي از جريان‌هاي گدازه و مواد حاصل از انفجار که به آنها نهشته‌هاي"پاميس" (پوکه معدني) مي‌گويند، است. اين محقق پژوهشگاه فناوري کاليفرنيا با بيان اينکه ساختمان مخروطي آتشفشان دماوند تا ۳ هزار متر از اين مواد تشکيل شده است، اظهار کرد: بستر اين آتشفشان نه از دريا بلکه از محيط کوهستاني ناهموار با ارتفاع ۳ هزار متر آغاز شده است که بر روي آن حدود ۲۵۰۰ تا ۳ هزار متر مواد بر روي هم انباشته و از اين طريق آتشفشان دماوند تشکيل شده است؛ از اين رو در اين مطالعات ما ناچار بوديم از پايين تا بخش‌هاي بالايي کوه، اين لايه‌ها را مطالعه ‌کنيم. ترکيبات شيميايي سنگ‌هاي آتشفشان دماوند اين محقق آتشفشان‌شناس مطالعات ترکيبات شيميايي را از ديگر بخش‌هاي اين مطالعات ذکر کرد و يادآور شد: نتايج اين مطالعات نشان داد که فراون‌ترين نوع سنگ موجود در اين منطقه "تراکي‌ آندزيت " با ۶۳ تا ۶۷ درصد سيليس (SiO۲) و بعد از آن سنگ "بازالت" است که در ارتفاعات کم و در اطراف "پلور" پراکنده شده است. حسن‌زاده با بيان اينکه مطالعات انجام شده نشان مي‌دهد که سنگ‌هاي بازالتي يافت شده در اين منطقه در برهه‌اي کوتاه ظاهر شدند، سن اين سنگ‌ها را ۱.۲ ميليون سال ذکر کرد و ادامه داد: منشا اين سنگ‌ها مخزن ماگمايي که آتشفشان دماوند را خلق کرده‌ است، نيست؛ بلکه از منبع مذاب ديگر و مستقل از آتشفشان دماوند ايجاد شده است، ولي مذاب‌هاي "تراکي آندزيتي" از مخزن اصلي ماگمايي اين آتشفشان منشا گرفته است. به گفته وي، سن "تراکي‌آندزيت‌ها"ي قديم تا جديد از ۱.۸ ميليون تا ۷ هزار سال قبل است. اين محقق در خصوص منشا بازالت‌هاي موجود در آتشفشان دماوند، توضيح داد: ماگماي اين گونه سنگ‌ها از ذوب بخشي در عمق‌هاي مختلف گوشته (جبه) زمين بوجود آمده و مذاب‌هاي حاصل بدون هيچ توقف قابل توجه از عمق زياد به سطح اين آتشفشان آمده‌اند. وي سنگ‌هاي تشکيل‌دهنده مخروط اين آتشفشان را نوع "تراکي‌ آندزيت" معرفي کرد و ادامه داد: اين سنگ‌ها که به شکل روانه گدازه و پوکه معدني در اين آتشقشان يافت مي‌شوند، از مخزني سرچشمه گرفته‌اند که حيات دراز مدتي در درون پوسته زمين داشته است. به اين معني که ماگماي حاصل از ذوب گوشته زمين (جبه) درون پوسته انباشته شده و بر اثر تبلور تدريجي، مذاب‌هاي پر بلوري با ترکيب‌هاي اين سنگ‌ها حد واسط تراکي آندزيتي حاصل شده و در مدت زماني نزديک به دو ميليون سال به سطح زمين فوران‌ کرده است. حسن‌زاده گفت: از آنجايي که مخروط آتشفشاني دماوند را سنگ‌هاي تراکي آندزيتي تشکيل مي‌دهند، در اين مطالعات از حدود ۳۰ لايه سازنده توالي آتشفشاني نمونه‌برداري شد و مورد سن‌يابي قرار گرفتند. قديمي‌ترين نمونه‌هاي جمع آوي شده ۱.۸ ميليون سال و جوان‌ترين آن ۷ هزار سال سن داشتند. تاييد فعال بودن آتشفشان دماوند اين محقق خاطرنشان کرد: بر اساس تعريف آتشفشان‌شناسان جهاني، آتشفشان‌هاي فعال آتشفشان‌هايي هستند که بعد از دوره "يخچالي" (۱۰ هزار سال اخير که دوران "هولوسن " ناميده مي‌شود) فعال بوده‌اند. وي اضافه کرد: بر اين اساس آتشفشان دماوند با يک فوران تثبيت شده ۷ هزار ساله، يک آتشفشان فعال محسوب مي‌شود و اين گفته به اين معني است که اين آتشفشان در آينده هم مي‌تواند فعال باشد، ولي زمان فوران و فعاليت آن براي ما مشخص نيست و اين سوال که "زمان اين فوران چه موقعي است" ما را وادار به انجام مطالعات بيشتر کرده است. مراحل تحول ۱.۸ ميليون ساله دماوند حسن‌زاده با تاکيد بر اينکه بر اساس نتايج به دست آمده از مطالعات ما، حيات اين آتشفشان داراي دو دوره منفک از همديگر بوده است، ادامه داد: مخروط دماوند قديمي که شکل‌گيري آن از ۱.۸ ميليون سال قبل آغاز شده بود، در حدود ۴۵۰ هزار سال پيش در سمت شمال و شرق دستخوش يک فروريزش مهيب و ويراني بزرگ ‌شد و بر اثر آن بخش‌هاي داخلي آتشفشان در سطح زمين هويدا شد. lين محقق موسسه فناوري کاليفرنيا اظهار کرد: اکنون مي‌توان بخش‌هايي از دل دماوند قديمي که مملو از مواد گوگردي است، در جاهايي چون دره "گزانه" از "جاده هراز" تا پناهگاه "تخت فريدون" و زير يخچال‌هاي طبيعي "يخار" در شرق قله دماوند در سطح زمين مشاهده کرد. به گفته وي، مواد گوگرد دار داخل اين آتشفشان اکنون به شکل سنگ‌هايي به رنگ‌هاي زرد، نارنجي و قرمز در نواحي چون روستاي "وانا" در مسير جاده "هراز" پراکنده است. اين سنگ‌ها و خاک حاصل از آنها مملو از سولفيد است که بر اثر هوازدگي در محيط، بوي باروت متصاعد مي‌کنند و در ضمن اسيد سولفوريک طبيعي نيز از آن توليد مي‌شود. اين محقق اضافه کرد: ۱۰۰ هزار سال بعد از آن فروريزش و فرسايش بزرگ، سازندگي مجدد اين آتشفشان با برقراري فوران‌هاي جديد آغاز شد و از ۴۵۰ هزار تا ۷ هزار سال قبل مخروط فعلي دماوند بر ويرانه‌هاي قبلي آن بر پا شد. اين محقق آتشفشان‌شناسي با استناد به نتايج مطالعاتش اعلام کرد که جريان گدازه‌هاي مربوط به ۷ هزار سال پيش در دامنه غربي دماوند در نزديکي پناهگاه "سيمرغ" که راه کوهنوردي است، ديده مي‌شوند. شکل اصلي اين روانه‌هاي گدازه آن چنان به خوبي حفظ شده است که گويا همين اواخر جريان آتشفشاني رخ داده است. محقق موسسه فناوري کاليفرنيا در پاسخ به اين سوال که آيا براي اين مطالعات حفاري‌هاي عمقي انجام شده است يا خير، گفت: حفاري عمقي به دليل پر هزينه بودن و فقدان اعتبارات پژوهشي انجام نشده، ولي روش‌هايي در زمين‌شناسي وجود دارد که بدون انجام حفاري مي‌توان اطلاعات مورد نظر را به دست آورد. وي افزود: بررسي دره‌هايي که از طريق فرسايش يا بريدگي رودخانه‌ها ايجاد شده و يا مناطقي که بر اثر فعاليت گسل‌ها موجب اختلاف سطح شده است، مي‌تواند به ما براي دستيابي به لايه‌هاي زيرسطحي ياري کند. اين محقق ادامه داد: قديمي‌ترين لايه‌هاي اين آتشفشان در مسير رود "هراز" از جايي که به سمت "پلور" و اولين تونل در راه "آبسک" و همچنين در دره "تلو" که در مسير کوهنوردي به سمت پناهگاه "تخت فريدون" است، سنگ‌هاي قديمي و پايه‌اي اين آتشفشان يافت مي‌شود. مطالعات آزمايشگاهي بر چينه‌هاي هزاران ساله اين محقق، با اشاره به اقدامات انجام شده از لايه‌هاي دماوند در آزمايشگاه، توضيح داد: سنگ‌هاي برداشت شده در آزمايشگاه برش خورده و تا به ضخامت ۳۰ ميکرون نازک مي‌شوند تا بتوان آن‌ها را در زير ميکروسکوپ با نور "پلاريزه" مورد مطالعه قرار داد. از اين بررسي‌ها، مواد کاني همچون "فلدسپات"، "بيوتيت"، "آمفيبي‌بول"، "پيروکسن"، "اکسيدهاي آهن-تيتانيوم" و اکسيدهاي آهن در اين سنگ‌ها شناسايي شد. وي با بيان اينکه اين سنگ‌ها همچنين حاوي کاني ديگري به نام "آپاتيت" ‌است، گفت: ترکيب کاني اين سنگ‌ها شامل "فسفات کلسيم" و اندکي "اورانيوم" و "توريم" است. از اين رو براي ما اجازه سن‌يابي دقيق به روش "واپاشي اورانيم-توريم به هليم" را فراهم مي‌کند. حسن زاده تاکيد کرد: اعدادي که براي سن لايه‌ها در اين مصاحبه ارائه شد، از اين طريق بوده است. اين محقق در پاسخ به اين سوال که آيا آتشفشان دماوند بعد از فوران ۷ هزار سال گذشته فعاليت ديگري داشته است يا خير، توضيح داد: اسطورِه "ديوسپيد" به اين پرسش ربط پيدا مي‌کند. اين ارتباط از جمله در قصيده "دماونديه" ملک الشعراي بهار منعکس شده است که مطلع آن مي‌گويد: "اي ديو سفيد پاي در بند" "اي گنبد گيتي اي دماوند" آغاز شده است و در اين قصيده از دماوند با عنوان "ديو سفيد" ياد شده است. حسن‌زاده توضيح مي‌دهد که "بهار" اين ارتباط را از شاهنامه فردوسي گرفته است؛ چراکه فردوسي در داستان لشکرکشي کيکاوس به مازندران مي‌گويد ديو سفيد با ايجاد ابري سياه بر سر سپاهيان کيکاوس و فروريختن باراني از سنگ به پاسداري از سرزمين مازندران مي‌پردازد. شعر فردوسي حکايت از وقوع يک فعاليت آتشفشاني انفجاري دارد و مي‌توان نتيجه ‌گرفت اين اسطوره‌ها سر نخ‌هايي براي رخداد يک آتشفشان احتمالا جوان‌تر از ۷ هزار سال به ما مي‌دهد. رخدادي که مردم شاهد آن بودند و سينه به سينه نقل کرده‌اند تا به فردوسي رسيده و او از آن به زيبايي در شاهنامه سخن گفته است. وي با بيان اينکه استدلال من اين است که فعاليت آتشفشاني انفجاري منعکس شده در اسطوره ديو سفيد ۲ تا ۳ هزار سال پيش بايد باشد، يادآور شد: براي يافتن خاکستر مربوط به اين فعاليت اخير نمي‌توان تنها به مخروط دماوند بسنده کرد، بلکه بايد در جاهاي ديگري مانند درياچه‌هاي اطراف جستجو کرد. حسن‌زاده، "فيروزکوه"، "آمل" و "نکا" را از مناطق مناسب براي يافتن لايه‌هاي جوان‌تر دماوند دانست و افزود: در حفاري‌ چاه‌هاي آب در ناحيه "نکا" قطعات "پاميس" داخل رسوبات جوان يافت شده است و به نظر مي‌رسد اين پاره سنگ‌ها با جريان آب و فرسايش خاک به اينجا رسيده باشند، اما آنها هنوز مورد سن‌يابي قرار نگرفته‌اند. محقق موسسه فناوري کاليفرنيا درياچه‌ "تار" در ۱۰ کيلومتري شرق دماوند را از مناسب‌ترين مناطقي دانست که خاکستر حاصل از فوران‌هاي انفجاري دماوند مي‌تواند در آن نهشته شده و محفوظ مانده باشند و بر ضرورت انجام حفاري در اين درياچه تاکيد کرد. وي همچنين کرانه درياي خزر را از ديگر مناطق مساعد براي نهشته شدن سنگ‌هاي آتشفشاني دماوند دانست و گفت: شرکت نفت در اين مناطق حفاري‌هايي داشته است و اگر مغزه‌هاي اين حفاري‌ها را در اختيار دارند، بهتر است آتشفشان‌ شناسان را مطلع کنند. ما بسيار علاقه‌مند به سن‌يابي اين مغزه‌ها هستيم. ‌ حسن‌زاده ادامه داد: در صورتي که با حمايت‌هاي مالي و فني بتوان از رسوبات درياچه تار نمونه‌گيري‌ انجام داد، از مطالعات مغزه‌ها علاوه بر اطلاعاتي در زمينه آتشفشان‌شناسي مي‌توان اطلاعاتي در خصوص زلزله‌هاي قديمي و تغييرات اقليمي نيز به دست آورد. حسن‌زاده با بيان اينکه درياچه تار بر روي گسل فعال "مشا" واقع شده است، گفت: اين درياچه در دامنه شمالي "زرين کوه" بر اثر کوه ريزش ناشي از زلزله (يا زلزله‌هايي) بزرگ شکل گرفته است و اگر قديمي‌ترين رسوب اين درياچه سن‌يابي شود، زمان وقوع زلزله، عوامل مسدود شدن مسير رودخانه و ايجاد اين درياچه مشخص مي‌شود. وي ادامه داد: تاکنون درباره اثرات زيست محيطي آتشفشان دماوند مطالعه نشده است، در حالي که سوالات زيادي وجود دارد. مثلا اينکه وضعيت شيمي آب رود "هراز" در اثر فعاليت آتشفشاني چگونه تغيير مي‌کرده است؟ آيا آب آن اسيدي مي‌شده است؟ آيا جنگل‌ها براي مدتي مي‌مردند؟ آيا مراتع نابود مي‌شدند يا خير؟ اين محقق با بيان اينکه اين گونه پژوهش‌ها ميان‌رشته‌اي است و همکاري محققان آتشفشان‌شناس، زلزله‌شناس و اقليم‌شناسان را مي‌طلبد، خاطر نشان کرد: انجام اين مطالعات براي ما يک وظيفه ملي است؛ چون آتشفشان دماوند براي ما سمبل ملي است. با اين حال مطالعات زيادي بر روي آن انجام نشده و لازم است نهادهايي چون وزارت علوم، رياست جمهوري و وزارت نيرو در اين زمينه گام بردارند. وي با اشاره به وجود سدهايي چون "لار"، "نمرود"، وجود راه‌هاي اصلي و شهرها و روستاهاي پرجمعيت در اطراف آتشفشان دماوند، يادآور شد: اين منطقه از جمله مناطقي پر رونق از لحاظ فعاليت اقتصادي است، از اين رو بايد به مطالعات اين آتشفشان اهميت داده شود. حسن‌زاده با تاکيد بر اهميت اين مطالعات، گفت: در حال حاضر اطلاعاتي در زمينه بازگشت فعاليت اين آتشفشان در اختيار نداريم و اين مطالعات ما را در يافتن پاسخ سوالاتمان ياري خواهد کرد. ما بايد تقويمي از فوران‌هاي ۱۰ تا ۲۰ هزار سال گذشته اين آتشفشان در اختيار داشته باشيم تا بتوانيم زمان فوران بعدي اين آتشفشان را برآورد کنيم. همانطور که بر اساس دوره بازگشت زلزله مي‌توانيم فعاليت گسل‌ها را پيش‌بيني کنيم، درباره آتشفشان هم همين طور است. وي اضافه کرد: آتشفشاني که در گذشته فوراني را داشته که مواد آتشفشاني آن تا "نکا" پرتاب شده است، در صورتي که در زمان ما رخ دهد، فاجعه انساني را رقم خواهد زد؛ چون تاثيرات زيست محيطي آن گسترده و ويرانگري آن در دراز مدت باقي خواهد ماند؛ چراکه بر اثر فعال شدن اين آتشفشان بخش‌هاي بزرگي از "البرز" در زير قشري از خاکستر داغ مدفون مي‌شود، چرخه طبيعي غذا مختل شده و حيات در معرض تهديد جدي قرار خواهد گرفت. از اين رو مطالعات آتشفشان دماوند مطالعاتي از روي تفنن و تفريح نيست، بلکه جنبه کاربردي در سطح ملي دارد. ارائه پروپوزالي براي اجراي مطالعات دماوند اين محقق از تهيه پروپوزالي براي انجام مطالعاتي بر روي آتشفشان دماوند خبر داد و گفت: با همکاري محققاني از سازمان زمين شناسي و اکتشافات معدني کشور طرحي براي مطالعه اين آتشفشان تهيه شده و در آن همه اين سوالات مطرح شده است. وي با بيان اينکه در برخورد با اين پروپوزال اولين سوالي که مطرح ‌شد، مربوط به منبع اعتبارات اين پروژه بوده است، اظهار کرد: ما به عنوان مدرس دانشگاه توليد ثروت نداريم و بايد اعتبارات پژوهشي در اختيار قرار داده شود تا بتوان اين تحقيقات ملي را به اجرا در آورد. حسن‌زاده اجراي اين طرح در قالب پروژه‌هاي بين‌المللي را منوط به توسعه همکاري‌هاي بين‌المللي دانست و يادآور شد: در گذشته مطالعات بر روي دماوند از جمله تعيين سن ۳۰ نمونه در قالب پروژه مشترک بين‌المللي بود، ولي بعد از آن انجام اين همکاري‌ها مشکل شد و در حال حاضر بايد به اعتبارات داخلي تکيه داشته باشيم. همراهان عزيز، آخرين خبر را بر روي بسترهاي زير دنبال کنيد: آخرين خبر در سروش http://sapp.ir/akharinkhabar آخرين خبر در ايتا https://eitaa.com/joinchat/88211456C878f9966e5 آخرين خبر در بله https://bale.ai/invite/#/join/MTIwZmMyZT آخرين خبر در گپ https://gap.im/akharinkhabar