همه چیز درباره «ایگ نوبل»؛ این جایزه عجیب علمی

خراسان/ چند روز قبل مراسم اهداي جوايز علمي ايگ نوبل ۲۰۱۸ در دانشگاه هاروارد برگزار شد و برندگانِ جديد اين جايزه، مشخص و اعلام شدند. جايزه ايگ‌نوبل (Ig Nobel Prize) شبيه سازي تا حدي هجوآميزي از جايزه نوبل است که هر سال در اوايل اکتبر (تقريباً در زمان اعلام نتايج جايزه نوبل) به ۱۰ موفقيت برتر که «ابتدا باعث خنده و سپس به فکر فرورفتن مردم شود» اعطا مي شود. اين جايزه توسط مجله طنز علميِ سالنامه تحقيقات نامحتمل (Annals of Improbable Research) سازمان دهي مي شود. مراسم اين جايزه در دانشگاه هاروارد برگزار مي شود و اجراي آن به عهده گروهي از برجستگان جايزه نوبل است. در بيشتر موارد، سعي مي شود توجه مخاطبان به پديده‌هايي جلب شود که به جنبه اي فکاهي يا غيرمنتظره از مسائل پرداخته اند. پرونده امروز زندگي‌سلام، توضيحات بيشتري درباره اين جايزه علمي‌کمدي در اختيارتان مي‌گذارد. از مراسم و جايزه ايگ‌نوبل بيشتر بدانيم هو کردنِ سخنراني و پرتاب موشک کاغذي نام ايگ‌نوبل متناسب با روحيه طنز حاکم بر اين جايزه انتخاب شده و نوعي بازي با واژه Ignoble (در انگليسي به معني پست و غيراصل) است. ضمن اين که با جدا کردن پيشوند Ig از nobel و تغيير بخش دوم به صورت Nobel، اشاره به جايزه نوبل هم شده است. اولين جايزه ايگ‌نوبل در سال ۱۹۹۱ ميلادي به اکتشافاتي داده شد که نمي شود يا نمي توان دوباره انجام شان داد. هرسال ۱۰ جايزه در چندين رشته اعطا مي شود. اين رشته ها علاوه بر رشته هاي موجود در جايزه نوبل مانند شيمي، فيزيک، فيزيولوژي و پزشکي، ادبيات و صلح، شامل موارد ديگري ازجمله «بهداشت عمومي»، «مهندسي»، «زيست شناسي» و «پژوهش هاي ميان رشته اي» هم مي شود. در سال ۲۰۱۰ ميلادي «آندره گيم» اولين کسي بود که همزمان هر دو جايزه نوبل و ايگ‌نوبل را ازآنِ خود کرد. گفتني است هرکدام از برندگان جايزه ايگ‌نوبل مبلغ 10 تريليون دلارِ زيمبابوه دريافت مي کنند که عملاً هيچ ارزشي نخواهد داشت! يکي از شوخي هاي رايج در اين مراسم مربوط به دختر کوچکي، با نام مستعار «ميس سوئيتي پو» است که در صورتي که سخنراني کسي طولاني شود، با صداي زيري مدام فرياد مي زند «لطفاً، بس کن! حوصله ام سر رفت.» جمله پاياني سنتي مراسم اين است: «اگر امسال جايزه نبرديد و به ويژه اگر برديد، سال بعد موفق تر باشيد!» همچنين اگر سخنراني برنده بيشتر از يک دقيقه طول بکشد، حاضران مي توانند او را هو کنند! از ديگر شوخي هاي مرسوم حين برگزاري مراسم، پرتاب کردن موشک هاي کاغذي است. در سال هاي قبل رسم بر اين بود که پروفسور «روي گلوبر» (برنده جايزه فيزيک نوبل سال ۲۰۰۵ ميلادي) عهده دار جاروکشي پس از پرتاب موشک ها باشد! ايگ‌نوبل هاي مفيد مورد عجيب بوي پا و پنير در سال ۱۹۹۵، «رابرت مي» که مشاور ارشد علمي دولت بريتانيا بود، درخواست کرد سازمان دهندگان اين جايزه از اعطاي آن به دانشمندان انگليسي خودداري کنند. وي خطر به سمت مسخرگي کشيده شدن پژوهش هاي راستين علمي و کم اهميت شدن اين کوشش هاي علمي در انظار عمومي را دليل اين درخواستش اعلام کرده بود. اما يک نشريه علمي در مقاله اي استدلال هاي او را رد کرد. جالب است بدانيم بعضي از تحقيقاتي که برنده جايزه ايگ‌نوبل شده اند، بعدا زمينه ساز تحقيقات علمي جدي شده و بسيار مفيد واقع شده است. در سپتامبر ۲۰۰۹ ميلادي، مقاله اي به عنوان «جنبه شريف ايگ‌نوبل» در نشريه The National منتشر شد که در آن آمده بود گرچه ايگ‌نوبل پژوهش هاي سطحي را به باد سخره مي گيرد، اما تاريخ نشان داده که گاهي همين پژوهش هاي جزئي به کشفيات بزرگي انجاميده است. براي مثال، در سال ۲۰۰۶ پژوهشي نشان داده که پشه آنوفل به اندازه يکساني به بوي پنير لومبرگر کشش دارد که بوي پاي انسان، که همان سال برنده جايزه ايگ‌نوبل در رشته زيست شناسي شد. درصورتي که در نتيجه مستقيم همين پژوهش بود که بعدها با استفاده از همين نوع پنير، براي مقابله با همه گيري بيماري مالاريا، تله هايي در مناطق حساس و راهبرديِ آفريقا کار گذاشته شد. نگاهي به برندگان ايگ‌نوبل ۲۰۱۸ از عروسک جادويي تا آدم خواري امسال نيز در تاريخ 13 سپتامبر، برگزارکنندگان ايگ‌نوبل منتخبان خود را معرفي کردند. هيچ بعيد نيست از بين تحقيقات برنده امسال نيز يافته هاي جدي و مفيدي در آينده به دست آيد! با هم مروري داريم بر برندگانِ امسال در رشته‌هاي مختلف. نخواندن دفترچه‌راهنما ادبي| تيمي از محققان دانشگاه کوئينزلند استراليا چيزي را دريافتند که بسياري از ما هم دچارش هستيم: اغلب مردم به دفترچه راهنماي موجود در محصولات الکترونيکي توجه نکرده و آن را نمي خوانند! تشابه رفتاري ميان انسان و شامپانزه انسان شناسي/ دانشمندي به نام «گابريلا آلينا» وقت خود را روي بررسي رفتار و حرکات شامپانزه هاي باغ وحش صرف کرده و در نهايت متوجه شده اين حيوانات اداي انسان هايي را درمي آوردند که اداي حيوان را درآوردند. اين شامپانزه ها دوست دارند حرکات انسان ها را تقليد کنند! رابطه ترن هوايي و سنگ کليه پزشکي| نتيجه پژوهش برتر اين رشته به اين جا ختم مي شود که اگر سنگ کليه داريد، سوار ترن هوايي شويد! ترن هوايي در دفع سنگ کليه موثر است. رانندگان عصباني صلح| تحقيق گروهي از محققان ترافيک در اسپانيا به اندازه گيري فرکانس، انگيزش و تاثيرات فرياد زدن و ناسزا گفتن به هنگام رانندگي مربوط است. اين بررسي نشان داد از چهار راننده يک نفر پشت فرمان فرياد مي زند يا ناسزا مي گويد! پاک سازي با بزاق شيمي| جايزه ايگ‌نوبل شيمي به پژوهشگراني تعلق گرفت که پي برده‌اند بزاق ماده‌اي فوق‌العاده براي پاک کردن است. البته بسياري از انسان‌ها به طور غريزي از بزاق براي تميز کردن و از بين بردن کثيفي استفاده مي‌کنند. بسياري از جانوران نيز از بزاق خود براي پاک کردن و تميز کردن خود استفاده مي‌کنند. پژوهشگران حال در فکر ساختن "بزاقي مصنوعي" به عنوان ماده پاک‌کننده هستند. رژيم غذايي از طريق آدم‌خواري تغذيه| محاسبه و مقايسه کالري گوشت انسان با ديگر گوشت هاي موجود در طبيعت، موضوع تحقيق جيمز کول، باستان شناس دانشگاه برايتون بوده است. وي روي بررسي رژيم غذايي انسان هاي عصر پارينه سنگي مطالعه زيادي کرده تا متوجه مي شود ميزان کالري ناشي از مصرف گوشت انسان که در دوران ماقبل تاريخ رايج بود، بسيار کمتر از کالري دريافتي از مصرف گوشت حيوانات است! شربت و مگس ميوه زيست شناسي| تيمي از پژوهشگران دانشکده کشاورزي دانشگاه «پيتر ويتزگال» روي ماده اي کار کردند که در بدن مگس ميوه يافت مي شود و يک نانوگرم آن مي تواند انواع شربت ها و نوشيدني ها را فاسد کند. فايده اين تحقيق هم در اين است که بدانيم افتادن يک مگس ميوه در ليوان نوشيدني، تنها چندش آور يا کثيف کننده نيست بلکه فاسدکننده است. نقش آرامش‌بخش عروسک وودوو روان شناسي| «ليندي اچ ليانگ» و تيم تحقيقاتي اش بررسي کردند استفاده از عروسک هاي وودوو (جادويي) تاثير مثبت در کاهش خشم کارمندان در محيط هاي کار و به ويژه رو به رويي با مديران دارد. مثلا اگر رئيس شان به آن ها زور گفت، سوزن فرو کردن در بدن عروسک وودوو مي تواند آرامشان کند! نتايج تحقيقاتي اين دانشمند به بهتر شدن شرايط روحي کارمندان رسيده است. مرور چند نمونه جالب از برندگان ايگ‌نوبل در سال‌هاي گذشته از بين برندگان جايزه ايگ‌نوبل در طول سال ها، چند تايي بيشترين بازخورد و بحث را در جهان داشته اند. با هم برخي را مرور مي کنيم: پوشيدن جوراب روي کفش يا چکمه، راه حلي است که در دهه هاي گذشته هم استفاده مي شد؛ اما سال 2010 سه دانشمند از دانشگاه اوتاگو در نيوزلند براي بررسي علمي اين راهکار به ظاهر مسخره، آزمايشي ترتيب دادند. آن ها با آمارگيري متوجه شدند که وقتي افراد جوراب به پا داشته باشند، احتمال اين که روي يخ ليز بخورند، کمتر از وقتي است که جوراب به پا نداشته باشند. شگفت انگيزتر (يا شايد احمقانه تر) اين که اين امر وقتي محقق مي شود که افراد جوراب خود را روي کفش يا چکمه خود به پا کنند! دانشمندان چهار کشور مجارستان، اسپانيا، سوئد و سوئيس براي يک تحقيق جايزه ايگ‌نوبل فيزيک را بردند. اين که چرا سنگ قبر سياه، موجب جذب سنجاقک مي شود. آن ها متوجه شدند که پنج گونه سنجاقک در مجارستان به سمت سنگ قبر سياه جذب مي شوند. رفتار آن ها هم شبيه به اين است که آب پيدا کرده باشند. طبق تحقيق آن ها، سنگ قبر سياه، نور پولاريزه شده منعکس مي کند. درست مثل سطح آب. در نتيجه سنجاقک ها فريب مي خورند. مشکل اين جاست که سنجاقک ها در آب مي توانند توليد مثل کنند ولي روي سنگ قبر نه! اين تحقيق مربوط به ايگ‌نوبل پزشکي است که توسط پنج دانشمند آلماني انجام و نتايج اين پژوهش در مجله هاي علمي چاپ شد. در اين تحقيق بررسي شد اگر دست چپ فردي احساس خارش کند، با ايستادن جلوي آينه و خاراندن دست راست، احساس خارش برطرف مي شود. اين روش حتي براي کساني که بيماري پوستي هم دارند جواب مي دهد. «رابرت متيو» از دانشگاه اسون نشان داد که نان معمولا با سمت کره اش روي زمين مي افتد! اين پژوهش تأثيرگذار يک ايگ‌نوبل براي او در پي داشت. «دونالد آنگر» علاوه بر به دست آوردن ايگ‌نوبل توانست به مادرش ثابت کند که شکستن قولنج، هيچ تأثيري روي انگشتان دستش نداشته چون او قولنج انگشتان دستش را شکسته اما به آرتروز مبتلا نشده است. آنگر در جديدترين تحقيقاتش قصد دارد بفهمد آيا لازم بوده در بچگي اش اين همه کلم بروکلي بخورد يا نه! سال 2008، سال انگليسي ها بود چون آن ها توانستند دو ايگ‌نوبل را به دست آورند. «چارلز اسپنس آکسفورد» توانست ثابت کند چيپس هاي مانده هم خوشمزه هستند. او در مقاله اي تحقيقي توانست معلوم کند که چيپس هاي مانده اگر با صداي قرچ قروچ زياد خورده شوند، خوشمزه تر مي شوند! «کاترين داگلاس و پيتر راولينسون» از دانشگاه نيوکسل در کمال مسرت ثابت کردند که گاوهاي اسم دار بيشتر از گاوهاي بدون اسم، شير مي دهند. آن ها تحقيق شان را با عنوان «کاوشي در مشاهدات مديران فروش درباره ارتباط انسان و دام درون مراکز دام پروري با افزايش توليد» در نشريه آنتروزوس منتشر کرده اند که براي آن ها يک ايگ‌نوبل به همراه داشت. زماني سقوط سيب، نيوتن را به بزرگ ترين کشف علمي تاريخ راهنمايي کرد اما پيتر براس از دانشگاه مک گيل، روي اثرات ناشي از سقوط نارگيل تحقيق کرد و براي اين پژوهش تأثير گذارش شايسته دريافت يک ايگ‌نوبل شد. چند دانشمند از دانشگاه برن در سوئيس در مقاله اي با عنوان «آيا بطري هاي خالي و پر نوشابه محکم ترند و آيا آستانه شکست آن ها براي شکستن جمجمه انسان کافي است؟» که در مجله پزشکي قانوني به چاپ رسيد، نشان دادند بطري هاي خالي بيشتر آسيب مي زنند! پژوهشي رياضي فيزيکي با عنوان «آيا گربه ها مي توانند همزمان مايع و جامد باشند» و فرموله کردن رفتار گربه ها انجام شد تا بفهميم چرا گربه ها داخل ليوان، گرد مي شوند! شايد باور اين مسئله سخت باشد اما جايزه اين حوزه به گروهي از پژوهشگراني اهدا شد که به بررسي اين مسئله پرداخته بودند که اگر فردي يک ليوان قهوه در دست داشته باشد و رو به عقب گام بردارد، چه اتفاقي در فنجان قهوه وي خواهد افتاد! واقعا بسيار مفيد و سرنوشت ساز است! عليرضا کاردار ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد