تالس فیلسوف یونانی، بنیانگذار ریاضیات و فلسفه

سيناپرس/ تالس، دانشمند و رياضيدان و فيلسوف يونان باستان است که از وي به‌عنوان بنيان‌گذار رياضيات، هندسه و فلسفه ياد مي‌کنند، وي در ستاره‌شناسي، فيزيک و سياست نيز صاحب‌نظر بوده و بسياري از قضاياي هندسي و رياضي به وي منتسب است. تالس فيلسوف مشهور و دانشمند بزرگ يونان باستان در حدود ۶۴۰ پيش از ميلاد در منطقه ميلتوس در يکي از کلني هاي يوناني نشين در آسياي صغير متولد شد. يونانيان تالس را بنيانگذار علوم رياضيات و فلسفه يوناني مي دانند و به طور کلي پيدايش کليه رشته‌هاي علمي را به وي منتسب مي‌کنند. البته ازنظر شواهد تاريخي نمي‌توان به طور قطعي اعلام کرد که چه مقدار از اين اسناد واقعي بوده و چه ميزان از آن‌ها بعدها به تالس نسبت داده‌شده است. يکي از مهم‌ترين قضيه‌هاي هندسه که تالس آن را مطرح مي‌کند، قضيه تشابه است. تالس هندسه را به علمي مجرد تبديل کرده و نخستين کسي است که در هندسه موضوع خط فرضي با ضخامت صفر و راستاي کامل را جانشين خطوط ضخيم و ناراستي کرد که پيش از وي يا بر روي شن و يا مرم کشيده مي‌شدند. گفته مي‌شود مادر تالس اهل فينيقيه بوده البته برخي از مورخان اين موضوع را باور ندارند اما آن‌چنان‌که از روايات تاريخي مشخص مي‌شود وي در طول زندگي خود به سفرهاي فراواني رفته و قطعاً از مصر و احتمالاً از بابل ديدن کرده است. وي در اين سفرها مطالب بسياري آموخته و علوم ملل مشرق زمين را فراگرفت. به همين سبب مي‌توان گفت آنچه را که يونانيان از ابداعات شخص تالس مي‌دانند، ممکن است تنها ميراث علمي مردمي باشد که پيش از وي در مشرق زمين زيسته و تالس در طول سفرهاي خود با آن‌ها آشنا شده است. يکي از مهم‌ترين مواردي که موجب شهرت اين دانشمند يونان باستان شد، پيش‌گويي کسوفي است که دقيقاً در همان سالي که وي آن را پيشگويي کرده بود به وقوع پيوست. اين موضوع در تاريخ ايران باستان نيز تأثيرگذار بود زيرا بر اساس روايات تاريخي در آن روزگار دولت‌هاي ماد و ليديه با يکديگر در حال جنگ بودند و اين جنگ طولاني به دليل کسوف موردنظر که تالس آن را پيش‌بيني کرده بود، متوقف شد. به گفته هرودت، در پي اين کسوف صلح ميان دولت ماد و دولت ليدي منعقدشده و آرامش به هردو کشور بازگشت. تحقيقات ستاره شناسان نشان مي‌دهد، کسوفي که در عصر تالس در آسياي صغير رخ‌داده، همان کسوفي است که در بيست و هشتم ماه مه سال ۵۸۵ قبل از ميلاد به وقوع پيوسته است. اگر در نظر بياوريم که بابلي‌ها حداقل دو قرن قبل از تالس، روش‌هايي براي پيشگويي دقيق کسوف و خسوف در دست داشتند، پيشگويي تالس جنبه معجزه‌آسا و فوق‌العاده خود را از دست مي‌دهد. هرچند اين موضوع براي يونانيان موضوعي خاص و جديد بوده و بسيار شگفت‌انگيز محسوب مي‌شد، اما امروزه ميدانيم که تالس اين دانش را از مردم بين‌النهرين و بابل آموخته و توانسته است که اين کسوف را پيشگويي کند. گفتني است تالس نخستين فرد يوناني است که با منطق و استدلال اقدام به تشريح سازوکار و مکانيسم ستارگان و کهکشان‌ها کرد و در اين مورد کوشيد تا ساختار ستارگان را از حيطه قدرت‌هاي نامرئي و مذهب‌هاي ساختگي مردم يونان باستان خارج کرده و در مدار عقل قرار دهد. به اعتقاد وي و برخلاف باور يونانيان باستان، هوس‌هاي خدايان بي‌شمار يوناني در حرکت ستارگان نقشي نداشته و ستارگان تابع قوانين دائمي و نظمي مشخص و خلل‌ناپذير هستند. تالس اعتقاد داشت که درخشيدن ماه به اين سبب است که اين شي آسماني، نور خورشيد را منعکس مي‌کند. هرچند اين موضوع در يونان موضوعي جديد محسوب مي‌شد اما اين احتمال نيز وجود دارد که تالس اين نکته را از دانش بابليان آموخته باشد. در مورد علم هندسه نيز گرچه تالس اطلاعات هندسي مصريان را آموخته بود، اما بايد اذعان داشت که وي در اين رشته از رياضيات، پيشرفتي اساسي کرده است. يکي از مهم‌ترين قضيه‌هاي هندسه که تالس آن را مطرح مي‌کند، قضيه تشابه است. تالس هندسه را به علمي مجرد تبديل کرده و نخستين کسي است که در هندسه موضوع خط فرضي با ضخامت صفر و راستاي کامل را جانشين خطوط ضخيم و ناراستي کرد که پيش از وي يا بر روي شن و يا مرم کشيده مي‌شدند. همچنين تالس نخستين کسي است که احکام رياضي را با يک سلسله دلايل و برهان منظم مطرح کرده و آنچه را سابقه دانسته و مکشوف بود، تحت نظم و ترتيب درآورده و قدم‌به‌قدم به‌صورت نتايج غيرقابل تغيير و مسلم و با دلايل کافي ارائه کرده است. به‌عبارت‌ديگر تالس ابداع‌کننده رياضيات قياسي است و همين ابداع بود که مسير علم را به‌گونه‌اي رقم زد که دو و نيم ‌قرن بعد کتاب اصول هندسه به‌وسيله اقليدس طرح‌ريزي شود. به‌بيان‌ديگر، پيشرفت‌هايي که تا امروز در هندسه حاصل‌شده است، به‌نوعي مديون تلاش‌هاي تالس است. برخي از قضاياي خاص هندسي به تالس نسبت داده‌شده‌اند. ازجمله اين موارد مي‌توان به اين قضيه که قطر هر دايره آن را به دو قسمت مساوي تقسيم مي‌کند، اشاره‌کرده و يا اينکه کليه زواياي قائمه باهم مساوي‌اند و در مثلث متساوي‌الساقين، زواياي طرفين قاعده باهم برابر هستند. در علم فيزيک نيز تالس نخستين کسي است که به مطالعه در باب مغناطيس پرداخته است. تا آنجا که اطلاع داديم وي نخستين کسي است که از خود پرسيد: عالم از چه چيزي درست‌شده است؟ و بازهم نخستين کسي است که در پاسخ اين سؤال، پاي خدايان را در به ميان نياورده و کوشيده است تا افکار علمي را براي به کار بردن ابزار منطقي و استدلال آماده کند تا عموم مردم تسليم افکار کهنه نشوند و عادي‌ترين موضوعات عالم را در لفافه اسرار نپوشانده و از ديد علمي به اين موضوعات بپردازد. به اعتقاد تالس، اصلي‌ترين عنصر موجود در جهان، آب است و زمين همچون قرصي است که بر روي اقيانوسي بيکران شناور شده است. تالس علاوه بر اينکه يک فيلسوف به شمار مي‌رفت؛ در سياست نيز فردي موفق محسوب شده و تأثيرات مهمي در سياست دنياي زمان خود داشت. مي‌گويند همشهريان وي و مردم يونان غالباً زبان طنز و تمسخر را در مورد وي به‌کاربرده و مي‌گفتند اگر تالس مردي عاقل و حکيم است چرا ثروتمند نيست؟ وي از اين گفته‌ها بسيار ناراحت بود براي اثبات نادرستي گفته‌هاي آنان که براثر اغراض و حسادت به وي طعنه مي‌زند، به کمک دانش خود در علم هواشناسي پيش‌بيني کرد که محصول زيتون در يک سال خاص بسيار زياد و خوب خواهد بود. وي به طور مخفيانه تمام عصار خانه‌هاي ميلتوس و نواحي مجاور آن را خريداري کرده و هنگامي‌که اين محصول به دست آمد، چون انحصار عصار خانه‌ها در اختيار وي بود براي استخراج روغن از دانه‌هاي زيتون آن‌ها را با قيمت اجرت گزافي در اختيار ديگران قرارداد. بدين ترتيب در پايان فصل روغن‌کشي سود هنگفتي به دست آورده و مردي ثروتمند شد آنگاه چون خلاف گفته مردم را در عمل ثابت کرده بود دست از اين کاربر داشته و به موضوعات موردعلاقه خود در علم و تفکر بازگشت. قرن‌ها بعد و هنگامي‌که يونانيان به تنظيم فهرست دانشمندان خود پرداختند نام تالس در صدر اين فهرست قرار گرفت که نشان از اهميت و جايگاه وي در تاريخ علم جهان دارد. درنهايت اين دانشمند، رياضيدان و هندسه دان بزرگ دنياي باستان در سال ۵۴۶ پيش از ميلاد در شهر ميلتوس - زادگاه خود - درگذشت. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد