درباره ابوبکر محمدبن زکریای رازی

بيشتر دانشمندان برجسته علم کيميا در سده‌هاي نخست تمدن اسلامي، ايراني بودند، يکي از اين دانشمندان که گام هاي بسيار ارزنده اي در علم کيميا و پزشکي برداشت، زکرياي رازي بود که او را نياي شيمي‌دانان و متفاوت از عموم کيمياگران دانسته‌اند. ابوبکر محمد بن زکرياي رازي در يکم شعبان ۲۵۱ قمري در ري ديده به جهان گشود و پس از مطالعات زياد به کار کيميا پرداخت. يکي از مهم ترين ويژگي هاي اين نابغه نامدار اين بود که هيچ گاه از خواندن غافل نمي شد و هيچگاه از اقرار به اشتباهات خود نمي هراسيد و از خود بزرگ بيني دوري مي کرد او در ديباچه کتابش مي گويد: براي ما سزاوار نيست، از چيزي صرف نظر کنيم که در آن اميد سودي داريم، بدان خاطر که گروهي بدان پي نبرده، از آن صرفنظر کرده اند، در حالي که اگر ايشان رايمند و اهل پافشاري و درنگ گري مي بودند، بر ايشان بايسته بود که به انکار چيزي نپردازند که بر نادرستي اش، برهاني ندارند زيرا حقيقت اين است که برهان بر خبر دادنمان که آن چيز چنين و چنان است، هيچ بايسته تر از خبر دادنمان که آن چيز چنين و چنان نيست. وي علوم مختلف را در نزد استادان بنام آن روز فرا گرفت. علي بن رَبَّن طبري، صاحب فردوس الحکمه، استاد وي در علم پزشکي بود. رازي بيش از هر طبيب ديگر در علم پزشکي تاثيرگذار بود و بيشترين اشکالات را بر آراء جالينوس که مورد پذيرش تمام پزشکان قديم بود، وارد کرد.  شکوک علي الجالينوس اثري است که در آن، رازي بسياري از نظريات جالينوس را نقد و بررسي کرده است.

رازي کار خود را با آتش و پرداختن به تحقيقات شيميايي آغاز کرد و توانست آثار بي بديلي در زمينه هاي گوناگون از جمله پزشکي، آثاري در طبيعيات، منطقيات، رياضيات و نجوم، تفسيرها و تلخيص هايي بر آثار ديگران، آثار فلسفي، مابعدالطبيعه، الهيات، کيميا و ...خلق کند. در اين ميان نقش رازي در داروسازي بسيار مثال زدني است. وي جزو نخستين افرادي بود که از علم شيمي در پزشکي بهره برد. وي را کاشف الکل و اسيد سولفوريک نيز مي دانند. در کشورهاي اروپايي و همچنين در آثار تاريخ مورخان از او به نام رازس Rhazes و رازي Al-Razi نام برده شده است.

خدمت به علم پزشکي و داروسازي

زکرياي رازي بنا به نوشته ابوريحان بيروني در کتاب «فهرست کتب رازي» ۱۸۴ جلد کتاب را به رشته تحرير درآورده است. بنابراين آثار رازي به خوبي نشان مي دهد که دامنه دانسته‌هاي او در علوم گوناگون بسيار گسترده بود. در اين ميان نقش رازي در داروسازي و پزشکي بسيار مثال زدني است. به گونه‌اي که بيش از ۶۰ اثر گرانقدر و ارزشمند در زمينه شيمي، پزشکي و داروسازي از اين دانشمند نابغه به يادگار مانده است. در ادامه به تاثيرگذارترين اين آثار پرداخته مي‌شود.

در رشته شيمي و داروسازي ۲ کتاب باارزش و کاربردي به نام  المدخل التعليمي و الاسرار از وي به جاي مانده است. المدخل التعليمي از کتاب هاي بسيار ارزنده رازي در باب کيميا است که در آن شرح بسيار جامع و کاملي را در خصوص صنعت کيميا مي دهد. رازي در اين کتاب از ابزارها يا آلات، مواد، نام ها، خواص، خوبي، بدي، فعل و انفعال‌ها و ديگر خواص آنها نام برده است و در ابتداي اين کتاب چگونگي ياد گرفتن اين عمل را براي طالبان اين علم تشريح مي کند و فردي را مستحق آموختن اين علم مي داند که مقدمات صنعت کيميا (شيمي) را بخوبي فرا گرفته باشد.(۱)

محمود نجم آبادي استاد تاريخ پزشکي در ايران و عضو انجمن تاريخ پزشکي آلمان که در رازي شناسي پزشکي در ايران منحصر به فرد است و کتابي به نام شرح حال و مقام طبي محمد بن زکرياي رازي و گفتار رازي نابغه بزرگ ايراني نوشته است در خصوص اهميت رازي در علم داروسازي و کيميا مي‌نويسد: رازي مواد را به طور کلي به ۲ دسته تقسيم کرده: نخست آنها که در آتش بخار مي شوند و دوم آنها که ثابت مانده و تغييري نمي‌کنند. اولي ها را جسد و دومي ها را ارواح ناميده است. اجساد بمانند طلا، نقره، قلع، سرب، آهن، مس و ارواح به مانند گوگرد، جيوه، زرنيخ و نوشادر که در مجاورت با آتش فرَّار شوند و بدين مناسبت آنها را ارواح گفته است. هر يک از مواد بالا به نام هاي يکي از کرات يا پرندگان يا بهتر بيان داريم به نام هاي مخصوصي بودند، مثلاً طلا به شمس و نقره به قمر و قلع به مشتري و سرب به زحل و آهن به مريخ و مس به زهره و از طرفي گوگرد به آتش و جيوه به الفرار و نوشادر به عقاب منسوب و نامگذاري کرده بود.(۲) اين کتاب اثبات مي کند که بسياري از ابزارهاي شيمي که امروز در آزمايشگاه ها کاربرد دارد، از اختراع هاي رازي است. از طرف ديگر بسياري از مواد شيميايي براي نخستين بار به وسيله رازي کشف شد که اکنون در اختيار علم شيمي و بشريت قرار دارد.

الاسرار

بي گمان مي توان از رازي به عنوان مهم‌ترين داروشناس دوره اسلامي نام برد. به عقيده رازي، آشنايي با دانش داروسازي براي پزشک بنيادي نبوده، اما آن را براي توانايي و مهارت پزشکي  ضروري مي دانست. تأکيد رازي به ضرورت آگاهي پزشک به علم داروسازي و داروشناسي بدين جهت است که وي بتواند با يک دارو، بيماري هاي بسياري را درمان و در صورت دسترسي نداشتن به دارو از ديگر مواد استفاده کند. رازي که توجه زيادي به داروسازي داشت، کتاب هاي بسياري در اين زمينه تأليف کرد. کتاب الاسرار از مشهورترين آثار رازي به شمار مي رود. رازي در اين کتاب به شناخت داروها و ابزار آنها اشاره مي کند که به باور دانشمندان با اصول امروزي علم شيمي مطابقت دارد. اما در کتاب "سرالاسرار" بيشتر مطالبي پيرامون کيميا يا اکسير و ساختن زر و سيم از اين راه را مورد بحث قرار داده است. اهميت اين آثار تا اندازه‌اي بود که ۵۰۰ سال پيش به زبان هاي گوناگون جهان از جمله لاتين ترجمه شد که تحقيق هاي مفصلي درباره اين کتاب ها در غرب صورت گرفت. رازي با نگارش اين کتاب به عنوان بزرگترين شيمي‌دان دنياي اسلام شناخته شد.(۳)

قرابادين

يکي ديگر از آثار بي بديل اين چهره جهاني، کتاب قرابادين با نام الصيدله و الابدال در زمينه داروسازي محسوب مي شود که در مجموع درباره داروهاي ترکيبي و داروهاي يوناني، سرياني، مسيحي، ايراني و فلاسفه بزرگ ذکر شده است. رازي اين داروها را بر پايه نوع بيماري تنظيم کرد. اين کتاب را ابوبکر علي بن عثمان کاشاني در سده هفتم هجري به فارسي ترجمه کرده است. در حقيقت، رازي پايه‌هاي داروشناسي و داروسازي امروزي را بنيان نهاد و به‌ سبب فعاليت هاي دارويي و ابداعات از او با عنوان پزشک داروساز ياد مي کنند. بنابراين بايد گفت که مسلمانان در تاريخ علوم طبيعي به ويژه داروشناسي همانند ديگر علوم با تحقيقات گسترده و آثار علمي برتري خود را به اثبات رساندند و قرابادين هاي مختلفي را تدوين کردند. قرابادين، يا داروسازي يکي از مباحث اصلي در پزشکي سنتي است.(۴)

الحاوي

داروشناسي از موضوعات اصلي الحاوي به شمار مي رود. در اين کتاب، بيش از ۹۰۰ ماده گياهي، جانوري، کاني و مفردات دارويي معرفي و  مباني نظري و عملي داروسازي به‌تفصيل بيان شده است. به نوشته ابن ابي‌اصيبعه، اين کتاب مشتمل بر ۱۲ بخش است که  فصل دوم در نيروي غذا و داروها، سوم در ادويه مرکب، چهارم در استعمال داروها، پنجم در داروسازي(صيدله) و خواص داروها، و ششم در داروهاي جايگزين است. به نوشته ابن نديم بخش هاي چهارم، پنجم و هفتم اين کتاب درباره داروسازي است و در حقيقت دائره المعارف طبي است که اروپائيان آن را Continent ناميده اند. رازي در اين کتاب درباره مفردات گياهي، حيواني و معدني اطلاعات پر اهميتي ثبت کرده است. همچنين رازي در اين کتاب بيماري هاي گوناگوني مانند سکته، دردهاي عصبي، ماليخوليا، فلج، صرع، تشنج، کزاز، کابوس را معرفي کرد و سپس به بيماري هاي چشم، گوش، حلق و بيني و دندان پرداخت و ضمن اشاره به عقايد يوناني ها، سرياني ها، ايراني ها، عرب ها و هندي ها عقايد خود را در شرح و درمان بيان کرده است. اين کتاب هاي ارزشمند از جمله کتاب هاي پرکاربرد در تاريخ پزشکي ايران به شمار مي رود و امروز نيز در دانشکده هاي طب سنتي ايران و جهان از اين منابع استفاده مي شود.

المنصوري في الطب

کتاب "طب منصوري" يا "الکتاب المنصوري في الطب" مقدمه اي از طب عمومي و خلاصه اي از مباحث پزشکي است که براي دانشجويان و مبتديان در علم طب مفيد بوده است. رازي اين کتاب را در ۲۹۰ هجري به شاهزاده ساساني، ابوصالح منصور بن اسحاق، فرماندار ري اهدا کرد. اين کتاب به ۱۰ فصل تقسيم شده که از آن ميان ۶ فصل اول مربوط به پزشکي نظري است. در آن فصل‌ها از تشريح، فيزيولوژي و آسيب شناسي، داروشناسي، نظريه‌ صحت مزاج، پرهيز غذايي، آرايش و زيبايي بحث شده است. ديگر قسمت هاي عملي مربوطند به جراحي، سم شناسي و نظريه‌ تب و انواع آن. فصل نهم درباره هريک از بيماري هاست و برحسب اعضاي بدن مرتب شده است که در آن درباره نوعي آسيب شناسي خاص و درمان سخن گفته مي‌شود. اين قسمت در مغرب زمين با عنوان Liber Nouns شناخته و مکررا ترجمه شده است. 

منابع

۱- نجم‌آبادي، محمود. "رازي وصنعت کيميا". دوره۸، ‌ش۹۳ (تير۴۹): ص ۷-۱۳

۲- همان

۳- جستارهايي در تاريخ پزشکي، دکتر محمود عباسي، تهران، انتشارات حقوقي، ۱۳۸۷،ص۴۵

۴- قرابادين نويسي، يوسف باباپور و سيد حسين مرعشي، مجله طب سنتي اسلام و ايران، سال ششم، شماره اول، ۱۳۹۴، ص۷