برچسب‌های موادغذایی دروغ می‌گویند؟

برچسب‌هاي مواد غذايي کمک مي‌کنند تا اطلاعاتي در رابطه با مصرف روزانه مقدار مواد مغذي در اختيار مصرف‌کننده قرار گيرد. همچنين رژيم غذايي را به سمت مواد مفيد و بدون چربي يا کم‌چربي سوق مي‌دهد. اين اطلاعات تغذيه‌اي به مصرف‌کننده اجازه مي‌دهند تا ميزان انرژي، کربوهيدرات و چربي را در محصولات مختلف با هم مقايسه کنند.

با توجه به اهميت اين موضوع پژوهشگران کنترل کيفيت مواد غذايي با انجام يک مطالعه، اطلاعات و ادعاهاي روي بسته‌بندي مواد غذايي شامل تازه، طبيعي،‌ محصولات ارگانيک، غذاهاي غني‌شده، مواد غذايي پرتو ديده و همچنين اظهارات اخطاري مانند غذاهاي حساس و فاسد شدني، غذاهاي حساسيت‌زا، محصولات عاري از گلوتن، غذاهاي تراريخته و محصولات پروبيوتيک، دارنده گواهي سيستم‌هاي مديريت ايمني مواد غذايي، نشان ايمني و سلامت، ادعاي خالص و بدون مواد نگهدارنده و ادعاهاي مربوط به کالري، قند،‌ نمک، چربي و ... را بررسي کردند و صحت اين ادعاها را مورد ارزيابي قرار دادند.

براي انجام اين تحقيق؛ در سال ۱۳۹۷ از هشت فروشگاه زنجيره‌اي واقع در چهار منطقه جغرافيايي شهر تهران ۲۷۲ نمونه از فرآورده‌هاي شيري (ماست، پنير، ‌شير، بستني،‌ دوغ، کشک، پنير، پنير پيتزا، خامه،‌ کره و دسرهاي شيري) انتخاب شد و پژوهشگران از برچسب‌هاي هر محصول عکس‌برداري انجام دادند.

بررسي‌هاي اين مطالعه نشان داد که حدود ۴۵ درصد از نمونه‌ها اظهارات توصيفي دارند و حدود نيمي از آن‌ها غيرمجاز است.

در مورد اظهارات «غني‌شده»، «پروبيوتيک»، «ادعاهاي سلامتي‌بخش» و همچنين «جدول حقايق تغذيه‌اي» به ترتيب ۵۰.۵۵ درصد، ۹۵.۶ درصد، ۵.۴ درصد و ۵۷.۶۸ درصد،‌ عدم تطابق با ضوابط سازمان غذا و دارو مشاهده شد.

اظهارات توصيفي «غني‌شده» در نمونه‌هاي مورد بررسي به ميزان ۳.۳ درصد بود که حدود نيمي از آن‌ها نيز استانداردهاي سازمان غذا و دارو را رعايت نکرده بودند. طبق دستورالعمل برچسب‌گذاري مواد غذايي، تنها در صورتي توليدکننده مي‌تواند ادعاي غني‌شده را لحاظ کند که غني‌سازي با توجه به مقادير ذکرشده قبلي صورت گرفته باشد و آناليز محصول دال بر وجود (۱۰- تا ۱۰+) درصد از مقادير ادعاشده باشد.

بر اساس ضابطه برچسب‌گذاري موادعذايي، زماني مي‌توان از عبارت «تازه» بر روي برچسب استفاده کرد که بر روي آن محصول هيچ‌گونه فرآوري و يا فرآيند حرارتي و يا هر شکلي از نگهداري ماده غذايي انجام نشده باشد. همچنين به موادي «طبيعي» گفته مي‌شود که هيچ‌نوع ماده شيميايي يا مصنوعي از قبيل ويتامين‌ها، املاح، طعم‌دهنده‌ها و مواد افزودني به آن اضافه نشده باشد. پس استفاه از عبارت «طبيعي» و «تازه» براي محصولاتي مثل شير استرليزه بي معناست و متاسفانه نمونه‌هاي بررسي‌شده به طور کامل با اين ضوابط مطابقت نداشتند.

دراين مطالعه عنوان شد که ۰.۳۶ درصد از اظهارات اخطاري که در محصولات ادعا شده، ذاتا بي‌اعتبار هستند. افراد مبتلا به بيماري سلياک بايد از محصولات «عاري از گلوتن» استفاده کنند و چنانچه محصولي ويژه اين افراد توليد شود بايد عبارت «عاري از گلوتن» به صورت خوانا،‌ واضح، پررنگ و با فونت مناسب در محل قابل ديد مصرف‌کننده، درج شود. با توجه به اين‌که محصولاتي مثل شير و کره به طور طبيعي فاقد هر گونه گلوتن هستند، اظهار اين عبارت در فرآورده‌هاي شيري بي‌معناست.

در مورد اظهارات وجود «پروبيوتيک» در ۹۵.۶ درصد از محصولات عدم تطابق با ضوابط وجود داشت. در ضوابط تعيين‌شده توسط سازمان غذا و دارو، عنوان شده که استفاده از عبارات «بهبود سلامت و کارايي سيستم گوارش، تنظيم و تقويت سيستم ايمني،‌ کاهش کلسترول، کاهش عوارش عدم تحمل به لاکتوز و افزايش ارزش تغذيه‌اي غذا» بر روي برچسب محصولات پروبيوتيک بلامانع است. اما در بررسي نمونه‌ها عباراتي مثل «زيبايي پوست، عملکرد بهتر قلب و حس نشاط و سرزندگي» عنوان شده که اين عبارات مطابق ضوابط نيست و ممنوع است.

در اين مطالعه عنوان شد که ۳.۲ درصد از نمونه‌ها داراي ادعاي تغذيه‌اي بودند و ۱۴ درصد از نمونه‌ها نشانگرهاي رنگي تغذيه‌اي نداشتند. در دهه اخير براي درک اطلاعات تغذيه‌اي برچسب‌هاي غذايي که به نام نشان‌گرهاي رنگي يا چراغ‌ راهنما معروف‌ هستند، طراحي شده‌اند. اين برچسب يک سيستم نشانه‌گذاري موثر در مواد غذايي است که به کاهش شيوع چاقي کمک مي‌کند.

به گفته پژوهشگران اين تحقيق؛ بيشتر فرآورده‌هاي شيري در برچسب‌گذاري با مشکلاتي روبرو هستند و نياز به نظارت مستمر سازمان‌هاي بهداشتي و نظارتي براي تضمين برچسب‌گذاري صحيح محصولات، وجود دارد. به همين دليل پيشنهاد مي‌شود تحقيقات بيشتري در اين حوزه و قوانين مربوط به برچسب‌گذاري در کشور و مقايسه با ساير کشورها انجام گيرد تا بتوان در آينده از اين طريق نقش مهمي در ارتقاي کيفيت محصولات و سلامت مصرف‌کننده و پيشگيري از بيماري‌هاي غيرواگير ايفا کرد.

در انجام اين پژوهش محدثه آصفري و حسن حامدي؛ پژوهشگران گروه بهداشت و ايمني مواد غذايي، به همراه پيمان مهستي؛ دانشيار گروه کنترل کيفي و بهداشتي مواد غذايي دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات تهران؛ مشارکت داشتند.

يافته‌هاي اين مطالعه به صورت مقاله‌ علمي پژوهشي با عنوان «بررسي صحت ادعاهاي تغذيه‌اي و سلامت‌بخشي برچسب فرآورده‌هاي شيري عرضه‌شده در تهران» در فصل‌نامه بهداشت مواد غذايي دانشگاه آزاد اسلامي تبريز،‌ منتشر شده است.