ورود محیط زیست به عصر هوش مصنوعی با مدل توسعه‌یافته بومی

ایرنا/ تهران- ایرنا- نشست بررسی پیشرفت پروژه دستیار هوش مصنوعی دستگاه‌های اجرایی با تمرکز بر سازمان حفاظت از محیط زیست، به منظور ارزیابی روند اجرا، چالش‌ها و چشم‌انداز توسعه این سامانه برگزار شد.

به گزارش گروه علمی ایرنا، نصرالله مقدم چرکری رئیس پژوهشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات دانشگاه تربیت مدرس امروز دوشنبه ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ در نشست خبری در تشریح پروژه «دستیار هوش مصنوعی سازمان حفاظت محیط زیست» که اجرای آن اوایل امسال به این دانشگاه ابلاغ شده است، تأکید کرد: این طرح بخشی از برنامه جامع توسعه سکوی هوش مصنوعی معاونت علمی است و ۱۵ وزارتخانه و سازمان را هدف قرار داده است.

---

بازار

---

وی درخصوص ویژگی‌های فنی کلیدی مدل‌های توسعه‌یافته توضیح داد: مدل‌های طراحی‌شده برای سازمان محیط زیست و سایر دانشگاه‌ها، متن‌باز هستند و وابستگی تکنولوژیک ایجاد نمی‌کنند. این مدل‌ها به‌طور اختصاصی برای زبان فارسی تدوین شده‌اند، برخلاف مدل‌های عمومی که ممکن است در پردازش زبان فارسی ضعف داشته باشند. هدف، ساخت مدل‌های زبانی بزرگ اختصاصی است که هر سازمان بتواند بر اساس مستندات، قوانین و داده‌های داخلی خود، مدلی منحصربه‌فرد داشته باشد. این رویکرد در برابر مدل‌های عمومی (که اطلاعات غلط اینترنتی را نیز منعکس می‌کنند) ارجحیت دارد.

مقدم چرکری با اشاره به پیچیدگی ساختار قانونی کشور، اشاره کرد: ما حدود ۱۲ هزار و ۸۰۰ قانون در کشور داریم، در حالی که در برخی جلسات عنوان می‌شود تنها حدود هزار و ۸۰۰ قانون وجود دارد. حجم قوانین در ایران حتی چند برابر برخی کشورها مانند فرانسه است.

وی با تأکید بر خطر تعارض قوانین و مقررات میان دستگاه‌های مختلف (مانند وزارت ارتباطات و سایر نهادها)، نیاز به یک لایه بالادستی هوشمند را ضروری خواند که بتواند این تعارضات را شناسایی و اصلاح کند؛ امری که در حال حاضر به‌صورت نظام‌مند وجود ندارد و تصمیم‌سازی‌ها متکی به افراد باتجربه محدود است.

وی ضمن اشاره به اینکه در فاز نخست، تمرکز بر قوانین، مقررات و دستورالعمل‌های جاری سازمان بوده است؛ اعلام کرد: سیستم می‌تواند متون قانونی ۴۰ صفحه‌ای را به خلاصه‌ای یک یا دو صفحه‌ای و قابل استفاده برای مدیران ارشد تبدیل کند. مدیر ارشد می‌تواند بپرسد که یک متن قانونی به چه مواد، آیین‌نامه‌ها و مقررات مرتبطی ارجاع داده است و سیستم این موارد را استخراج و توضیح می‌دهد.

رئیس پژوهشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات دانشگاه تربیت مدرس تأکید کرد: هدف نهایی این است که مدیران ارشد بتوانند با پرسش‌های مرتبط با تصمیم‌سازی، انطباق یک تصمیم خاص با قوانین موجود یا چالش‌های حقوقی آن را از مدل بپرسند.

وی این پروژه را شبیه به سامانه‌هایی دانست که شرکت‌های بزرگ سرمایه‌گذاری مالی جهانی با بیش از ۳۰ هزار کارمند برای افزایش سرعت تصمیم‌گیری و بهره‌وری از آن‌ها استفاده می‌کنند. با توجه به حساسیت و پیچیدگی موضوعات حقوقی در سازمان محیط زیست، نقش بخش حقوقی در این پروژه حیاتی تلقی می‌شود. چنین مدل‌ها و دستیارهای هوشمندی، مانند یک نرم‌افزار عادی نیستند که نوشته شوند، تحویل داده شوند و کار به پایان برسد؛ بلکه این مدل‌ها به‌صورت مستمر در یک چرخه تولید، استقرار، به‌روزرسانی و اصلاح قرار دارند و به مرور زمان کامل‌تر می‌شوند.

وی در ادامه، مراحل تکمیلی پروژه را تشریح کرد و گفت: در فاز دوم، با توجه به نیازهای گسترده سازمان، به دنبال استفاده از اطلاعات گذشته و داده‌های موجود در سازمان هستیم تا بتوانیم بحث «هوش تجاری» را راه‌اندازی کنیم؛ به این معنا که روندها استخراج شوند. به عنوان مثال، روند کم‌آب شدن یا خشک شدن یک تالاب طی ۲۰ سال گذشته بررسی می‌شود و مزیت سازمان حفاظت محیط زیست این است که داده‌های تاریخی در اختیار دارد و می‌توان بررسی کرد که این روند در طول زمان چگونه بوده و چه پارامترهای متعددی بر آن تأثیر گذاشته‌اند؛ این داده‌ها ماهیتی چندبعدی دارند و تحلیل آن‌ها می‌تواند دلایل اصلی بروز این پدیده‌ها را مشخص کند و سپس راهکارهای مناسب ارائه شود.

عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس ادامه داد: فاز سوم پروژه، ارائه راهکار است؛ به‌گونه‌ای که سیستم بتواند برای جلوگیری از خشکی تالاب‌ها یا کاهش آلودگی هوا، پیشنهادهای عملی ارائه دهد. در نهایت، مهم‌ترین نیاز یک مدیر ارشد این است که بتواند سناریوهای مختلف را بر اساس داده‌ها بررسی کند. مدیر می‌تواند از مدل بپرسد که اگر یک یا چند اتفاق خاص رخ دهد، در یک یا دو سال آینده چه پیامدهایی خواهد داشت؛ این مدل‌های پیش‌بینی، مبتنی بر پروژه‌هایی هستند که در دل خود از هوش مصنوعی و شبکه‌های عصبی استفاده می‌کنند؛ شبکه‌هایی که تلاش می‌کنند مشابه مغز انسان عمل کنند.

مقدم با اشاره به پیشرفت‌های فعلی پروژه، تصریح کرد: خوشبختانه با همکاری مثبت سازمان حفاظت محیط زیست، فاز اول پروژه به انجام رسیده و اکنون وارد فاز دوم، یعنی هوش تجاری و استخراج گزارش‌ها شده‌ایم. در این مرحله، مدیر می‌تواند به‌صورت متنی یا حتی گفتاری درخواست خود را مطرح کند؛ برای مثال بگوید که به چه نوع گزارشی نیاز دارد. مدل زبانی بزرگِ هوشمند به داده‌های متنوع و چندبعدی متصل است که یکی از مهم‌ترین آن‌ها داده‌های حجیم ماهواره‌ای است و بر اساس این داده‌ها، گزارش‌های مختلف تولید می‌شود.

رئیس پژوهشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات دانشگاه تربیت مدرس، افزود: نکته مهم این است که سیستم صرفاً جدول یا نمودار ارائه نمی‌دهد، بلکه بر اساس مستندات سازمان و توان تحلیلی خود، این داده‌ها را تحلیل کرده و حتی توصیه‌هایی را ارائه می‌دهد؛ البته این توصیه‌ها باید در کنار کارشناسان ارشد سازمان حفاظت محیط زیست بررسی شود تا مشخص شود که تحلیل‌ها درست یا نادرست هستند، چراکه این مدل‌ها به زمان نیاز دارند تا فرآیند یادگیری آن‌ها کامل شود. از ابتدای اجرای پروژه نیز سازمان همراه ما بوده و در این مسیر همکاری مؤثری داشته است.

وی درباره روند بررسی و اصلاح پاسخ‌های تولید شده توسط دستیار هوشمند سازمان حفاظت محیط زیست، گفت: پاسخ‌هایی که سیستم تولید می‌کند، کیفیت مناسبی دارند، اما استاندارد نیستند و نیاز به بازبینی دقیق دارند. به همین دلیل، از ابتدا با همکاری کارشناسان حقوقی سازمان، نمونه‌هایی از پاسخ‌ها و گزارش‌ها مورد بررسی قرار گرفت و هم‌اکنون حدود دو ماه است که این نمونه‌ها تحت نظر قرار دارند و بازخورد و نظرات برای بهبود آن‌ها جمع‌آوری می‌شود.

مقدم افزود: اطلاعات بخش‌های مختلف در اختیار ما قرار داده شده و نمونه‌های گزارش‌های هوش تجاری شامل تفسیر داده‌ها و ارائه توصیه‌ها نیز تولید شده است. به‌عنوان مثال، اخیراً داده‌های مربوط به آلودگی هوا مورد بررسی قرار گرفته‌اند تا بتوانیم در فاز دوم پروژه، گزارش‌های هوش تجاری را روی داده‌های واقعی سازمان اجرا کنیم. این اطلاعات از ۳۲۷ ایستگاه سنجش مختلف در کشور استخراج شده‌اند؛ به‌عنوان نمونه در استان تهران، ایستگاه‌هایی در دماوند و رباط کریم وجود دارد که هر یک هفت تا هشت پارامتر را اندازه‌گیری می‌کنند و داده‌های روزانه آن‌ها از سال ۱۳۸۲ تاکنون در دسترس است.

وی در توضیح اهمیت این روند، گفت: هدف این است که سیستم دانش سازمانی را مدیریت کند و اتوماسیون اداری و تصمیم‌سازی را بهبود دهد.

وی تأکید کرد که هیچ مشکلی در این فرآیند وجود ندارد، جز اینکه باید به روند توسعه صبر داشته باشیم، زیرا مانند روند تدریجی در طبیعت، این پروژه نیز نیاز به چرخه‌های مستمر اصلاح و یادگیری دارد تا به نقطه‌ای از اطمینان و قابل قبول بودن برسد.

وی تأکید کرد: اگر کشور صبور باشد و عجله نکند، همانند پروژه‌های ناموفق گذشته، لایه‌های ساختاری درست ساخته می‌شوند و زنجیره ارزش کامل خواهد شد؛ در برنامه هفتم، این دستیار هوشمند می‌تواند به یک دانش مبتنی بر هوش مصنوعی در کشور تبدیل شود و خطاهای ناشی از تصمیمات فردی را کاهش دهد، همچنین از ازبین رفتن دستاوردها هنگام تغییر مدیران جلوگیری کند.

مقدم با اشاره به اهمیت صبر در توسعه فناوری، افزود: معتقدم با آرامش و پیگیری روند صحیح می‌توان به نتیجه مطلوب رسید و مثال زد که در طبیعت، درختانی که کند رشد می‌کنند چوب باارزش‌تری دارند نسبت به درختانی که سریع رشد می‌کنند؛ این مشابه روندی است که در توسعه سامانه‌های هوشمند و ساخت دانش مبتنی بر هوش مصنوعی باید طی شود. به گفته وی، فاز اول سکوی هوش مصنوعی سازمان محیط زیست به صورت آزمایشی به بهره‌برداری رسیده است.

توسعه «دستیار هوشمند حقوقی» در سازمان محیط زیست؛ تلاش برای حکمرانی داده‌محور با معماری بومی هوش مصنوعی

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست نیز با تشریح نقش محوری «داده» در حکمرانی محیط زیست، از توسعه یک «دستیار هوشمند حقوقی» با همکاری دانشگاه تربیت مدرس خبر داد.

حسن کاوه ضعف زیرساخت‌های داده‌محور را چالش اصلی سازمان دانست و اعلام کرد: به‌کارگیری ظرفیت‌های هوش مصنوعی دولت در این مسیر، به‌طور موازی با پروژه داده‌های ماهواره‌ای پیش می‌رود.

وی با اشاره به گستردگی قوانین محیط زیستی، پروژه هوشمندسازی را در دو مرحله با همکاری رئیس پژوهشکده برق و کامپیوتر دانشگاه تربیت مدرس، تعریف کرد: فاز نخست: طراحی صرفاً یک دستیار جست‌وجوگر و نمایه‌گر در حوزه حقوق محیط زیست؛ فاز دوم: حرکت به سمت سیستمی که قادر به تنظیم لوایح قضایی و تهیه دفاعیه‌ها باشد.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست تاکید کرد: سازمان به‌دلیل تأکید بر خوداتکایی، از به‌کارگیری پلتفرم‌های آماده خارجی پرهیز می‌کند و این امر موجب طولانی‌تر شدن فرآیند آزمون و خطا در توسعه داخلی می‌شود.

وی اعلام کرد: درخواست اصلی از دانشگاه تربیت مدرس، نصب یک دستیار هوشمند بر روی «سامانه جامع محیط زیست» است. این سامانه که زیربنای ارائه تمامی خدمات دولت الکترونیک در این حوزه است، با مشکل از دست رفتن یا عدم قابلیت استخراج لحظه‌ای داده‌ها در سیستم اتوماسیون اداری مواجه است. دستیار هوشمند باید بتواند داده‌های مورد نیاز را به‌صورت لحظه‌ای از اتوماسیون تا مکاتبات سازمانی استخراج کند.

کاوه با بیان اینکه در سیستم اتوماسیون داده‌ها گم می‌شود، ادامه داد: یکی از درخواست‌های ما از دکتر مقدم این بود که به ما در طراحی یک سیستم هوش مصنوعی بر بستر اتوماسیون کمک کنند؛ سیستمی که بتواند کنترل لازم را اعمال کرده و داده‌های متنوع را از دل مکاتبات سازمانی استخراج کند.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر دشواری این مسیر، یادآور شد: این موضوعات کارهای سختی هستند و باید قبول کنیم که ما در حوزه تکنولوژی‌های هوش مصنوعی، پلتفرم‌های وابسته به آن و زیر ساخت‌های آن، کشور جوانی هستیم و از آنجا که به‌دنبال خوداتکایی هستیم، نمی‌خواهیم از پلتفرم‌های آماده و پیش‌فرض خارجی استفاده کنیم. همین مسئله باعث می‌شود مراحل آزمون و خطا در این حوزه طولانی‌تر شود، در مقایسه با حالتی که بخواهیم یک پلتفرم آماده را از بیرون تهیه و صرفاً آن را نصب کنیم.

وی افزود: موضوع دیگر بحث آینده‌پژوهی توسط هوش مصنوعی است. سازمان حفاظت محیط زیست باید بتواند حداقل با سه سناریو آینده را پیش بینی کند و خبر بد در این زمینه این است که تاکنون در این زمینه نرم‌افزار بومی در کشور وجود نداشته است که بتواند این نوع آینده‌پژوهی را انجام دهد. نرم‌افزارهای موجود عمدتاً آمریکایی هستند و مبانی آنها با مدل‌های برنامه‌ریزی ما همخوانی ندارند. به همین دلیل، انجام این کار بسیار دشوار است، هرچند ما به‌صورت مقدماتی اهداف و تارگت‌های خود را در این زمینه مشخص کرده‌ایم.

کاوه اضافه کرد: دولت هوشمند، یک پروژه مقطعی یا یک فرآیند کوتاه‌مدت نیست که انتظار داشته باشیم ظرف چهار یا پنج سال به‌طور کامل محقق شود. این یک مسیر طولانی، همراه با آزمون و خطاست که باید به بلوغ برسد تا سیستم‌ها قابل استفاده شوند. ضمن اینکه صرفاً ایجاد سامانه‌ها کافی نیست، بلکه به رسمیت شناختن داده‌های حاصل از هوش مصنوعی و پردازش‌های مبتنی بر فناوری‌های نوین در جامعه اهمیت بسیار زیادی دارد. این موضوع نیازمند فرهنگ ‌سازی همزمان است. برای مثال در حوزه قضایی، استفاده از خروجی‌های هوش مصنوعی، چه در مقام قاضی و چه در جایگاه بازپرس و در بحث ادله پرونده‌ها، مسئله‌ای بسیار حساس است؛ به‌ویژه در پرونده‌های کیفری که بی‌طرفی فرد یا سیستم جمع‌آوری‌کننده داده اهمیت بالایی دارد.

کاوه تأکید کرد: در حال حاضر در اتحادیه اروپا، تحولات بسیار بزرگی در این زمینه در حال وقوع است، اما این سؤال مطرح است که اگر امروز داده‌ای بر اساس تحلیل هوش مصنوعی تولید شود و به قاضی ارائه شود، آیا این داده مورد پذیرش قاضی قرار می‌گیرد یا خیر؟ این مسئله بسیار مهم است و باید به‌صورت موازی برای رفع آن برنامه‌ریزی و اقدام شود.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست، ادامه داد: در حال حاضر دسترسی جمهوری اسلامی ایران به داده‌های ماهواره‌ای محدودکننده نیست. ایران ماهواره‌های خود را در مدار دارد و علاوه بر آن، کشورهایی مانند روسیه و چین نیز دارای ماهواره هستند؛ بنابراین از نظر دسترسی به داده‌های ماهواره‌ای، عملاً با مشکل جدی مواجه نیستیم.

وی افزود: آنچه اهمیت دارد، این است که داده‌های ماهواره‌ای به‌تنهایی کفایت نمی‌کند و باید با مجموعه‌ای از داده‌های دیگر تطبیق یابد و تأیید و تکمیل شود. اگرچه ماهواره‌هایی مانند اطلس از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه هستند، اما با فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی امروز، می‌توان با هزینه بسیار کمتر، داده‌ها را دریافت، مدیریت و تحلیل کرد.

کاوه ادامه داد: در این مسیر، معمولاً دو نوع واکنش وجود دارد؛ نخست، مقاومت شدید برخی از افرادی که به‌صورت تجربی کار کرده‌اند و تمایلی به استفاده از این سامانه‌ها ندارند و دوم، مسئله شفافیت است؛ چرا که با استقرار این سامانه‌ها، دیگر امکان طرح ادعاهای غیرمستند وجود ندارد و همه‌چیز مبتنی بر داده و شاخص خواهد بود.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست گفت: ما در حال آماده‌سازی یک داشبورد هستیم که به‌صورت برخط وضعیت شاخص‌های محیط زیستی کشور را نمایش می‌دهد. این داشبورد به‌گونه‌ای طراحی شده که هر فرد می‌تواند در هر لحظه، حتی از طریق تلفن همراه، وضعیت محیط زیست کشور را مشاهده کند. لینک این داشبورد در اختیار رئیس‌جمهور، اعضای دولت، رئیس قوه قضاییه و رئیس مجلس قرار خواهد گرفت.

وی افزود: اگر بتوانیم موضوع محیط زیست را به‌عنوان یک مسئولیت عمومی میان مردم توزیع کنیم، بخش عمده‌ای از مشکلات حل خواهد شد. نمی‌توان انتظار داشت که سازمان حفاظت محیط زیست به‌تنهایی همه مسائل را حل کند.

رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست در ادامه این گفت‌وگو، اظهار کرد: در مسیر توسعه باید عاقل و صبور باشیم. هیجان، هرچند می‌تواند محرک باشد، اما نباید بر ماهیت تصمیم‌گیری‌ها غلبه کند. تجربه نظام‌های توسعه در کشورهای مختلف نشان می‌دهد که معمولاً برای فعالیت‌های زیربنایی، افق‌های ۳۰ ساله در نظر گرفته می‌شود.
وی افزود: ما شاید ندانیم دقیقاً این مسیر در چه بازه زمانی به نتیجه می‌رسد، اما مطمئن هستم که این اقدامات در نهایت اثرگذار خواهد بود. در این میان، یکی از مهم‌ترین نقش‌هایی که باید ایفا کنیم، آشنا کردن مردم با این فرهنگ است.

کاوه با تأکید بر ماهیت خاص حقوق محیط زیست، تصریح کرد: محیط زیست از جنس مقدس‌ترین حقوق است. وقتی از حقوق حیوانات یا عرصه‌های طبیعی صحبت می‌کنیم، با موضوعاتی مواجهیم که در نگاه اول شاید ساده به نظر برسند، اما در عمل پیچیدگی‌های حقوقی فراوانی دارند. برای مثال، اگر تخلفی در یک ملک شخصی رخ دهد، مالکیت مشخص است، اما در بسیاری از عرصه‌های طبیعی، سازمان حفاظت محیط زیست مالک نیست و صرفاً نقش نمایندگی یا نظارتی دارد.

وی ادامه داد: در برخی موارد، مانند اراضی ملی، سازمان حفاظت محیط زیست نمایندگی دارد و مالکیت در اختیار نهاد دیگری است. در این شرایط، اختیارات محدود می‌شود، اما همچنان راه‌های حقوقی برای پیگیری وجود دارد. انتظار این است که نرم‌افزارها و سامانه‌های هوشمند بتوانند به ما کمک کنند که بدانیم در هر پرونده، دقیقاً چه مسیر قانونی باید طی شود و بر اساس کدام مواد قانونی اقدام کنیم.
رئیس مرکز برنامه، بودجه، فناوری اطلاعات، بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان حفاظت محیط زیست درپایان خاطرنشان کرد: این فرآیندها قابل مقایسه با خدمات ساده و خطی مانند صدور کارت ملی نیست. در حوزه محیط زیست، با حجم گسترده‌ای از قوانین مادر و مقررات بالادستی مواجه هستیم که بعضاً در چندین جلد تدوین شده‌اند. این حجم از قوانین، کار را برای سیستم‌های اداری و حتی سامانه‌های هوشمند بسیار پیچیده می‌کند.