قیام خونین دانشجو؛ نگاهی به بستر اعتراضات 16‌ آذر 32

صبح نو/ متن پيش رو در صبح نو منتشر شده و انتشار آن به معني تاييد تمام يا بخشي از آن نيست سرکوب دانشجويان در روز ۱۶‌آذر و قتل سه دانشجوي دانشگاه تهران، گام نهايي براي درهم شکستن جنبش اعتراضي مردم و رسيدن به اهداف کودتاي ۲۸‌مرداد بود. آن رويداد، دانشگاه را تا ده‌ها سال به کانون مبارزه با ديکتاتوري بدل کرد. قيام دانشجويان در دانشگاه تهران از طرفي هم براي مبارزه با آمريکا به دليل نقش فعال آن در کودتاي 28 مرداد 1332 بود و هم از طرفي مبارزه با رژيم پهلوي و انگليس در آستانه بازگشايي سفارت انگليس در ايران به شمار مي‌آمد. از همان روز تظاهراتي در گوشه و کنار به وقوع پيوست که در نتيجه در بازار و دانشگاه عده‌اي دستگير شدند. اين وضع در روز 15 آذرماه هم ادامه داشت و بيشتر اعتراض‌ها از دانشکده پزشکي و داروسازي و حقوق و علوم آغاز شد. صبح شانزده آذرماه، هنگام ورود به دانشگاه، دانشجويان متوجه تجهيزات فوق‌العاده سربازان و اوضاع غيرعادي اطراف دانشگاه شده، وقوع حادثه‌اي را پيش‌بيني مي‌کردند. فضا به‌شدت آبستن حوادث و درگيري بود. بعد از گذشت مدتي براي جلوگيري از تنش و درگيري چندين دانشکده تعطيل اعلام شد و در ادامه سراسر دانشگاه به دستور نيروهاي نظامي رژيم که به‌شدت رفت و آمد دانشجويان را کنترل کرده و در اين بين عده‌اي را نيز دستگير کرده بودند، با حضور در کلاس يکي از اساتيد دانشکده فني (مهندس شمس استاد نقشه‌کشي) زمينه اعتراض را در کلاس درس ايجاد کردند. آنان قصد داشتند دو دانشجو را که ظاهراً به حضور نظاميان در دانشگاه اعتراض داشتند دستگير کنند. دستگيري دو دانشجو کلاس را به هم زده، دانشجويي ديگر بر روي نيمکت کلاس فرياد مي‌زند: «آقا ما چقدر بي‌عرضه هستيم. چقدر بدبخت هستيم. اين کلاس نيست، اين درس نيست. يک عده‌اي بدون اينکه از استاد و از کادر دانشگاه اجازه بگيرند وارد کلاس مي‌شوند و هياهو  در مي‌گيرد. تف به اين کلاس و تف به اين مملکت!» دانشکده فني به هم مي‌ريزد و در محاصره کامل نظاميان قرار مي‌گيرد و به يک‌باره فرمان آتش صادر شده و دانشجويان در صحن طبقه اول به خون مي‌غلطند. عده‌اي زخمي شده و در اين ميان سه دانشجو به نام‌هاي قندچي و بزرگ نيا و شريعت رضوي به شهادت رسيده و 27 دانشجوي ديگر بازداشت شدند. پيکر اين سه شهيد دانشجو در آستانه امامزاده عبدالله شهر ري دفن شدند. برادر شهيد شريعت رضوي در اين باره گفته بود «بعد از شهادت اين سه تن به ما اجازه برگزار کردن شب سوم در خانه‌هايمان را هم ندادند؛ ولي در مراسم چهلم به‌خاطر پافشاري زيادي که کرديم فقط 300 کارت که مهر حکومت نظامي روي آن خورده بود به من دادند. هرکس مي‌خواست به طرف امامزاده عبدالله برود، کارتش را کنترل مي‌کردند.» برادر شهيد بزرگ نيا نيز مي‌گويد:«از طريق علم(نخست وزير رژيم پهلوي)، شاه به پدرم تسليت گفت و پيغام داد 200 هزار تومان خون‌بها بدهند که جواب رد داديم؛ بعد مي‌خواستيم مجلس ختم و شب هفت بگيريم، مخالفت کردند. تا اين که خودم پيش سرتيپ بختيار فرماندار نظامي رفتم و متعهد شدم اگر اتفاقي افتاد خودم مسوول باشم.» فرداي آن روز شاه تيمسار مزيني را براي دلجويي به دانشگاه مي‌فرستد تا خودش را از اين گناه و تقصير تبرئه کند. وي با خانواده‌هاي شهدا ملاقات مي‌کند و در دانشگاه به ظاهر از اساتيد و رؤسا عذرخواهي مي‌کند. دو روز بعد از واقعه 16 آذر، نيکسون به ايران آمد و در همان دانشگاه، در همان دانشگاهي که هنوز به خون دانشجويان بي‌گناه رنگين بود دکتراي افتخاري حقوق دريافت کرد. ماشين نيکسون و شاه که قصد عبور از سمت کوي دانشگاه را داشت با اعتراضات دانشجويان روبه‌رو شد و دانشجويان با سنگ و کلوخ به ماشين نيکسون و همراهانش حمله کردند. نيکسون بعدها در مصاحبه‌اي درباره اين سفر مي‌گويد «تاکنون نديده بودم دانشجويان يک کشور جهان سوم مقابل ديدگان يک مقام مسوول بالاي آمريکايي به او ناسزا بگويند، هيچ‌گاه اين صحنه از مقابلم نمي‌رود.» کودتاي 28 مرداد روز 16 آذر به‌عنوان روز مقاومت و ايستادگي دانشجويان اين سرزمين در برابر استعمار غرب و استبداد و خودکامگي در دفتر تاريخ اين سرزمين به يادگار ثبت گرديده است، در اين ميان اما اين واقعه در برخي از تاريخ‌نگاري‌ها گاهي يک سويه مطرح شده و بستر قيام دانشجويان فقط با استعمار انگليس مطرح مي‌شود، به همين منظور با انتشار مطلب به بررسي شرايط و بسترهاي شکل‌گيري حرکت دانشجويان در 16 آذر 1332 پرداخت. مهدي بازرگان يکي از دلايل دانشجويان براي رقم زدن واقعه 16 آذر سال 32 در دانشگاه تهران را ورود نيکسون به‌عنوان معاون رييس‌جمهوري آمريکا عنوان مي‌کند و مي‌گويد: «نهضت مقاومت ملي قصد داشت فرياد اعتراض مردم ايران را به گوش جهانيان برساند و کوشش‌هاي رژيم و حاميان انگليسي-آمريکايي آن را که مي‌خواستند با مشروع جلوه دادن دولت زاهدي (دولتي که پس از کودتاي 28 مرداد سر کار آمد) امتيازات مورد نظر خود را در محيط آرام و بدون سر و صدا به دست آورند، خنثي کند. اجراي اين برنامه به عهده کميته هماهنگي دانشگاه تهران واگذار شده بود.» بازگشايي سفارت انگليس در ايران يکي ديگر از دلايل دانشجويان که منجر به واقعه 16 آذر 1332 شد٬ اعتراض به بازگشايي سفارت انگليس در ايران بود. اين روز به‌عنوان روز «مقاومت تاريخي» در تاريخ دانشگاه تهران ثبت شد. مهدي بازرگان نيز در خاطرات خود٬ اعتراض به تجديد روابط ايران با انگليس را يکي ديگر از دلايل دانشجويان براي قيام 16 آذر 32 مي‌داند و در اين باره مي‌گويد: «به جريان انداختن نفت ملي شده ايران به بازار غرب٬ يکي از هدف‌هاي اصلي استعمارگران آمريکايي - انگليسي و متحدين غربي بود. اجراي اين منظور مستلزم برقراري روابط مجدد ايران با انگلستان که از پائيز سال 1331 به ابتکار دولت محمد مصدق قطع شده بود و بازگشت دوباره انگليسي‌ها به ايران بود... نشريان نهضت مقاومت از چند روز قبل خبر ورود قريب‌الوقوع دنيس رايت٬ کاردار سفارت بريتانيا به تهران و نيز انزجار و اعتراض خود را از تجديد روابط با دولت انگلستان اعلام کرده بودند... تظاهرات دانشجويان نيز در اعتراض به تجديد روابط دولت با انگليس و نيز اعتراض به ورود ريچارد نيکسون معاون رييس‌جمهوري آمريکا به ايران بود٬ از روز شنبه 14 آذرماه با سخنراني در کلاس‌ها شروع شد.» شهيد مصطفي چمران که از دانشجويان دانشگاه تهران و از شاهدان عيني واقعه 16 آذر 32 است نيز درباره بازگشايي سفارت انگلستان گفته بود: «سفارت انگلستان دوباره افتتاح مي‌شد و دنيس رايت، کاردار سفارت قرار بود که به ايران بيايد و کمپاني‌هاي نفتي براي تصرف مجدد نفت ايران نقشه مي‌کشيدند. نارضايتي و ناراحتي مردم هر روز بيشتر اوج مي‌گرفت و هر روز فرياد اعتراض از هر گوشه و کناري به گوش مي‌رسيد. دولت کودتا و استعمار خارجي نيز براي انتقام از مردم مبارز ايران به‌خصوص دانشجويان دانشگاه تهران دندان تيز کرده بودند که فاجعه 16 آذر بروز کرد.» بر همين اساس با توجه به دلايل و اسنادي که وجود دارد واقعه 16 آذر 32 در بستري شکل مي‌گيرد که نشان مي‌دهد دانشجويان براي مبارزه با استکبار جهاني٬ آمريکا و انگليس٬ به ميدان مي‌آيند و تا آخرين قطره خون خود براي مبارزه با استکبار در ميدان مي‌مانند و براي هميشه دانشگاه و دانشجويان را به‌عنوان نمادي از «استکبارستيزي» در تاريخ ثبت مي‌کنند. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد